«فَبَشِّرْ عِبَادِ  الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُوْلَئِكَ هُمْ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ» ( زمر: 17،18)

نیلوفر - افشین احمدپور: آیه ی هفتم سوره ی طارق در زمره ی آیاتی است که از دیرباز معرکه ی آراء مفسّرین قرآن و اهل لغت بوده و علی رغم تلاش های زیادی که تا کنون صورت گرفته ، معنای آن در هاله ای از ابهام باقی مانده است زیرا از یک سو دانش کنونی پزشکی با آنچه که اغلب مفسّرین و مترجمین گفته اند سازگار نیست و از سوی دیگر ترجمه و تفسیر قرآن ضوابطی دارد که اجازه نمی دهد هر روز معنی جدیدی برای آیات در نظر گرفته شود.  این مقاله می کوشد تا علاوه بر بررسی گسترده ی تفاسیر و ترجمه های موجود ، تلاش های صورت گرفته برای رفع تعارض این آیه را با علم مورد نقد قرار دهد.

 

 

بسم الله الرحمن الرحیم

اللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد

«صُلب» و «ترائب» و سیزده قرن اشتباه(قسمت نخست)

(اشتباه هزار ساله ی مترجمان و مفسّران درباره ی معنای واژه های «صلب» و «ترائب»)

| افشین احمدپور*|

این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

 

چکیده:

آیه ی هفتم سوره ی طارق در زمره ی آیاتی است که از دیرباز معرکه ی آراء مفسّرین قرآن و اهل لغت بوده و علی رغم تلاش های زیادی که تا کنون صورت گرفته ، معنای آن در هاله ای از ابهام باقی مانده است زیرا از یک سو دانش کنونی پزشکی با آنچه که اغلب مفسّرین و مترجمین گفته اند سازگار نیست و از سوی دیگر ترجمه و تفسیر قرآن ضوابطی دارد که اجازه نمی دهد هر روز معنی جدیدی برای آیات در نظر گرفته شود. همچنین در سال های اخیر،  آیه ی مذکور از سوی پاره ای نواندیشان به عنوان یکی از شواهد تعارض علم و دین و دلایل بشری بودن قرآن مطرح شده و در کانون توجه اهل اندیشه قرار گرفته است. از آنجا که حلّ مناقشات موجود بر سر معنای این آیه می تواند نتایج قابل توجهی در حوزه ی فقه اللغة ، روش شناسی تفسیر، هرمنوتیک و ... داشته باشد  این مقاله می کوشد تا علاوه بر بررسی گسترده ی تفاسیر و ترجمه های موجود ، تلاش های صورت گرفته برای رفع تعارض این آیه را با علم مورد نقد قرار دهد.

کلیدواژه ها: صلب ، ترائب ، علم ، قرآن ، تعارض

مقدمه

سوره ی مبارکه ی طارق سوره ی هشتاد و ششم قرآن مجید است که در جزء سی ام واقع شده و مشتمل بر هفده آیه می باشد.خداوند در آیات پنجم تا هشتم این سوره چنین فرموده است:

 

فَلْيَنظُرِ الْإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ ﴿۵﴾ خُلِقَ مِن مَّاء دَافِقٍ ﴿۶﴾ يَخْرُجُ مِن بَيْنِ الصُّلْبِ وَالتَّرَائِبِ ﴿۷﴾ إِنَّهُ عَلَى رَجْعِهِ لَقَادِرٌ ﴿۸﴾

پس انسان باید بنگرد که از چه آفریده شده است؟(5) از آب جهنده ای خلق شده،(6) [که] از صُلب مرد و میان استخوانهای سینه زن بیرون می آید.(7) در حقیقت،او[=خدا] بر بازگردانیدن وی به خوبی تواناست.(8) (فولادوند،1384ش،591)

 

نگاهی به آراء مفسران و اهل لغت از صدر اسلام تا کنون نشان می دهد که معانی لغات مندرج در آیه ی هفتم سوره ی طارق از دیرباز محلّ اختلاف اهل لغت و تفسیر بوده و برخی مفسّران کهن نیز به این اختلاف اشاره کرده اند.(طبری،1422ق،ج296:24)

با گذشت زمان نه تنها از دامنه ی این اختلافات کم نشده بلکه تا آنجا فزونی یافته که «علامه طباطبایی» برای اشاره به اختلاف آراء مفسّران درباره ی این آیه از تعبیر «اختلاف عجیب» استفاده کرده است. (طباطبایی،1374ش،ج431:20)

 

بیان مسأله ی تحقیق و ضرورت آن:

آیه ی هفتم سوره ی طارق جدّی ترین آیه ای است که در بحث تعارض علم و قرآن دست مایه ی مخالفان اسلام از یک سو و دگراندیشان مسلمان از سوی دیگر قرار گرفته است. این آیه نه تنها محلّ اختلاف شدید اهل لغت ، مفسّرین و مترجمین قرآن واقع شده بلکه به عنوان نمونه ای از خطاپذیری قرآن و تأثیر فرهنگ مردمان عرب بر مفاهیم مندرج در آیات قرآن مورد استناد دگراندیشانی همچون عبدالکریم سروش،مصطفی ملکیان، محمّد مجتهد شبستری و سروش دباغ قرار گرفته  و به عنوان سندی برای اثبات بشری بودن قرآن مطرح گردیده است. دشمنان اسلام نیز از این آیه به عنوان ابزاری جهت اثبات خرافی بودن قرآن و انکار بعثت پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلّم) استفاده کرده اند. در این میان تلاش هایی که برای رفع تعارض ظاهری این آیه با علم صورت گرفته غالباً سر از ناکجا آباد تفسیر به رأی در آورده و نه تنها به حل مسأله نینجامیده بلکه به خاطر شکست تلاش های پی در پی صورت گرفته ، تشکیک موجود را پر رنگ تر کرده است. در این میان ضرورت دارد که برای دفاع از حریم کلام الهی ، نظرات مطرح شده در باب این آیه در بوته ی نقد قرار گیرد تا با نقد ادّعای دگراندیشان و طرد تفاسیر ضعیف ، راه برای حلّ واقعی مسأله هموار گردد.

 

نظرات مفسّران:

بررسی دقیق تفاسیر موجود نشان می دهد که  اختلاف بر سر معنای آیه ی هفتم سوره ی مبارکه ی طارق ، حتّی در میان مفسّرین طبقه ی اوّل(صحابه) و دوم(تابعین)  نیز وجود داشته است. نظر به اهمّیت آراء مفسّران نزدیک به عصر نزول قرآن بهتر است ابتدا نظرات مفسّران مذکور به صورتی جداگانه مورد بررسی قرار گیرد.

نظرات مفسّران طبقات اوّل و دوم:

مفسّرین طبقات اوّل و دوم درباره ی آیه ی مورد بحث به دو دسته تقسیم بندی می شوند:

الف. دسته ای که معتقدند «صُلب» متعلّق به مرد و «ترائب» متعلّق به زن است. این قول مشهور است و ابن عبّاس ، عکرمة ، سعید بن جُبیر، سُدّی ، قتاده و...طرفدار این قول هستند.( ابن‌کثیر،1420ق،1984).البته باید توجّه داشت که دو قول از قتاده نقل شده است.

ب.دسته ای که معتقدند «صُلب» و «ترائب» هر دو متعلّق به مرد است. این قول مشهور نیست و حسن بصری و قتاده از طرفداران این قول هستند.(ماوردی،1412ق،ج246:6)

درباره ی واژه ی صُلب هیچ اختلافی بین مفسّرین طبقات اوّل و دوم مشاهده نمی شود. امّا بر خلاف واژه ی «صُلب» ، درباره ی معنای واژه ی «ترائب» اختلاف بسیار زیادی به چشم می خورد.

«طبری» که خود از مفسّرین طبقه ی چهارم محسوب می شود در تفسیر خویش در ذیل آیه مورد بحث به اختلاف اقوال مفسّرین طبقات اوّل و دوم درباره ی واژه ی «ترائب» اشاره کرده است. (طبری،1422ق،ج296:24-292)

طبری این اقوال را در شش قول کُلّی خلاصه کرده، امّا از آنجا که برخی اقوال طبری خود حاوی دو یا چند قول است می توان با دقّت بیشتر این اقوال را به ده قول تقسیم بندی کرد:

قول نخست: ترائب به معنی محلّی از سینه ی زن است که گردن بند روی آن قرار می گیرد: این قول از «ابن عبّاس» نقل شده است.

قول دوم: ترائب به معنی سینه است: این قول از«سعید بن جبیر» نقل شده است.

قول سوم:ترائب به قسمتی از سینه اطلاق می شود که بین پستان های زن قرار گرفته است: این قول از «ابن عبّاس» و «عکرمه» نقل شده است.

قول چهارم: ترائب بین شانه ها و سینه قرار دارد: این قول از«مجاهد» نقل شده است.

قول پنجم: ترائب به قسمت زیر ترقوه ها گفته می شود: این قول از«مجاهد» نقل شده است.

قول ششم:ترائب به قسمت بالای پستان ها اطلاق می شود: این قول از «سفیان» نقل شده است.

قول هفتم:ترائب به معنی دست ها ، پاها و چشم های مرد است: این قول از «ابن عبّاس» و «ضحّاک» نقل شده است.

قول هشتم:ترائب به معنی زیر گلوی(نحر)  مرداست: این قول از «قتاده» نقل شده است.

قول نهم:ترائب به معنی دنده هایی است که زیر صُلب قرار گرفته اند: این قول از «سعید بن جبیر» نقل شده است.

 قول دهم:ترائب به معنی عصاره ی قلب است: این قول از «معمر بن ابی حبیبه مدنی» نقل شده است.

«ماوردی» نیز همین اقوال را با اندکی اختلاف نقل کرده امّا سه قول دیگر در تفسیر او به چشم می خورد که در تفسیر طبری اثری از این سه  قول دیده نمی شود:

«... أنها أربعة أضلاع من الجانب الأسفل ، قاله ابن جبیر، و حکی الزجاج أن الترائب أربعة أضلاع من یمنة الصدر و أربعة أضلاع من یسرة الصدر... أنها بین الیدین و الرجلین و العینین، قاله الضحاک.» (ماوردی،1412ق،ج247:6)

«ابن کثیر» نیز قول «ضحاک» را در تفسیر خویش به صورت زیر بیان کرده است:

«و عن الضحاک: الترائب بین الثدیین و الرجلین و العینین.»( ابن‌کثیر،1420ق،1984)

نظرات مفسّران پس از تابعین:

مفسّرانی که پس از تابعین به تفسیر آیه ی مورد بحث پرداخته اند را می توان به دو دسته ی «سنّت گرا» و «نوگرا» تقسیم بندی کرد. مفسّرین سنّت گرا ، مفسّرینی هستند که یکی از اقوال مفسّرین طبقات اوّل و دوم را پذیرفته اند و مفسّرین نوگرا مفسّرینی هستند که ضمن کنار نهادن اقوال سنّتی ، قول تازه ای را بیان کرده اند. در این میان، اغلب مفسّرین کهن در میان دسته ی نخست جای می گیرند امّا با نزدیک شدن به عصر حاضر و آشکار شدن تناقض تفاسیر پیشین با علم پزشکی، رفته رفته عدّه ای از مفسّرین به صرافت افتاده اند که با ارائه ی تفاسیری نو ، تناقض ایجاد شده بین علم پزشکی و آیه ی مورد بحث را مرتفع سازند.

نظرات مفسّرین سنّت گرا:

در میان اقوال مفسّرین طبقات اوّل و دوم ، اقوال زیر بیش از بقیه، مورد عنایت مفسّرین سنّت گرا قرار گرفته است:

1-  «صُلب» به «ظهر» مرد و «ترائب» به  استخوان‌های‌ سینه ی زن اشاره‌ دارد. (طبری،1422 ق، ج296 :24؛ ابن‌جوزی،1404 ق، ج82:9؛ ابن‌ابی‌زمنین، 1423ق، ج118:5؛ واحدی‌، 1415ق، ج465:4؛ ابن‌کثیر، 1420ق، 1984؛ شوکانی،1428  ق، 160؛ کورانی، 1428ق،369؛ شیخ‌زاده،1419ق، ج549:4؛سمعانی،1418،ج203:6؛قرطبی،1427ق،ج207:22؛ایجی،1424ق،ج474:4 ؛زمخشری،1430ق،1195؛نسفی،1419ق،ج628:3؛بغدادی،1425،ج416:4؛دمشقی،1419ق،ج263:20؛بغوی،1412ق،ج394:8؛ابن‌قیّم،1367ق،510؛نفیسه،1429ق،ج351:9؛ابن‌فیصل،1416ق،ج471:4؛لجنةمن‌العلماء،1413ق،ج1866:10؛مغنیه،1403،802؛قرائتی،1388ش،ج433:10؛طوسی،1413ق،ج325:10؛عبدالعظیمی،1363ش،ج147:14؛صادقی،1397ق،ج276:30؛بحرانی،1427ق،ج260:8؛فضل‌الله،1419ق،ج184:24؛بروجردی،1366ش،ج387:7؛ثقفی،1376ش،ج374:5؛هویدی،1424ق،591؛سبزواری،1402ق،ج350:7؛سیدقطب،1423ق،ج3879:6؛حسینی‌شیرازی،1424ق،ج656:5؛قمی،1387ق،ج415:2؛نیشابوری،1381ش،ج2798:4؛صفی‌علیشاه،1378ش،820؛کاشانی،1340ش،ج212:10؛اشکوری،1373ش،ج757:4؛شیبانی،1419ق،ج346:5؛شیرازی،1370ش،ج335:7؛ابن‌أبی‌جامع،1413ق،ج450:3؛حسینی‌همدانی،1380ش،ج85:18؛خسروانی،1390ق،ج524:8؛شبّر،1385ق،555؛میبدی،1382ش،ج456:10؛خرّمشاهی،1376،591؛فیض‌کاشانی،1415ق،ج314:5؛حومد،1419ق،1521؛طیب،1378ش،ج77:14؛بقاعی،1404ق،ج378:21؛ابن‌عاشور،1984م،ج262:30؛کاشفی،؟،1351؛اُرَمی،1421،ج323:31؛علوی،1387ش،530؛مصطفوی،1380ش،ج244:16؛میرمحمّدی،1389ش،ج506:4؛دینوری،؟،ج489:2؛ ؛محلی،؟،594؛جیلانی،1430ق،ج342:6؛خطیب شربینی،1285ق،ج591:4؛کاشانی،؟،ج1663:3؛حقّی،1330ق،ج398:10؛ ابن ملقن،؟،544؛ازدی،1423ق،ج659:4؛قمّی مشهدی،1430ق،ج255:14؛کرمی،؟،ج209:8؛مظهری،1425ق،ج214:10؛رسعنی،1429ق،ج581:8؛فیضی،1417ق،ج261:6؛

جزایری،1388ش،ج397:5؛صابونی،1402ق،ج545:3؛ملکی میانجی،1417ق،ج356:30؛مستنبط غروی،1381ق،ج141:30؛حجازی،1413ق،ج850:3)

2- مقصود از صُلب ، پشت(ظهر) مرد است که منی مرد از آن خارج می شود و منظور از «ترائب» استخوان های سینه زن که منی زن از آن‌ خارج می شود.(سمرقندی،1413ق،ج468:3؛رازی،1375ش،ج228:20)

این قول در حقیقت همان قول نخست است با این تفاوت که صراحتاً به خارج شدن منی از استخوان های پشت مرد و سینه ی زن اشاره کرده است.

3-مقصود از «صلب»، مطلق پشت(ظهر) و مقصود از «ترائب» مطلق استخوان های سینه است.(جرجانی،1430ق،ج702:2؛ طباطبایی،1374ش،ج431:20؛طبرسی،1417ق،ج363:10؛سیدکریمی،1382ش،591؛ جزایری،1418ش،ج552:5؛ حسینی‌شیرازی،1423ق،613؛عاملی،1360ش،ج534:8؛بهرام‌پور،1389ش،591؛جمال،1390ق،ج3292:8؛؛عبدالغنی،1411ق،ج971:3)

 

این قول نیز شبیه قول اوّل و دوم است با این تفاوت که مفسّرین «صلب» و «ترائب» را به هیچ یک از دو جنس زن و مرد نسبت نداده اند.

3-مقصود از «صلب» ، ظهر مرد و مقصود از«ترائب» نحر زن است.(هُوّاری،1990م،ج494:4؛قاسمی،1398ق،6124)

4- مقصود از«صلب»، ظهر و مقصود از «ترائب» محلّ قرار گرفتن گردن بند روی سینه است.(قیسی،1408ق،384؛سبزواری،1419ق،384؛ابوحیّان،1413ق،ج447:8)

5-مقصود از «صُلب» پشت مردان و مقصود از «ترائب» سینه زنان است.(امین،1389ق،ج87:15)

6-مقصود از «صُلب» پشت مرد و مقصود از «ترائب» استخوان های سینه مرداست.(ابن قیّم،1427ق،ج287:3؛دهقان،1383ش،358؛هاشمی رفسنجانی،1386ش،ج259:20؛نظام الاعرج،،ج480:6)

این قول همان قول منسوب به «حسن بصری» و «قتاده» است.

7-مقصود ازصُلب پشت(ظهر) مرد است و مقصود از«ترائب» استخوان های نحر و دنده های سینه زن است.(حائری،1433ق،ج143:12)

8- مقصود از «صُلب» و «ترائب» ، پشت و استخوان های سینه ی زن و مرد است.(جزّی،1415ق،ج560:2؛)

 

نظرات مفسّرین نوگرا:

این گروه از مفسّرین غالباً با استفاده از مجاز ، تغییر مرجع ضمیر یا وضع معنای جدید برای لغات مورد مناقشه، تلاش کرده اند که برای آیه ی مورد بحث تفسیر مناسبی ارائه نمایند.اقوال موجود در مکتوبات این گروه از مفسّرین به صورت زیر قابل تقسیم بندی است:

1-مقصود از«صلب» و «ترائب» استخوان های ستون فقرات و سینه ی زن است.(مکّی،1431ق،591)

این قول مستلزم تغییر مرجع ضمیر فعل «یَخرُجُ» از«ماء دافق» در آیه ی هفتم به «انسان» در آیه ی ششم سوره ی طارق است.این قول نخستین بار در قرن ششم، به صورت یک احتمال در تفسیر«محرّر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز» در قالب عبارت زیر بیان شده است:

«و الضمیر فی «یخرج» یحتمل أن یکون للإنسان و یحتمل أن یکون للماء»(ابن عطیة،1422ق،ج465:5)

این قول بنا به دلایلی که ذکر خواهد شد، در میان قدما به هیچ وجه پذیرفته نشده، امّا در عصر حاضر عدّه ای برای حل تعارض به وجود آمده به آن متوسّل شده اند.

2-«صُلب» در جسم مرد است و «ترائب» در جسم زن.(مکّی،1405ق،ج408:6)

3-«صُلب» کنایه از منی مرد و «ترائب» کنایه از منی زن است.(واحدی،1415ق،ج1192:2)

4-مقصود از«صلب» ، ستون فقرات انسان در زمان جنینی و مقصود از «ترائب» استخوان های سینه در زمان جنینی است.(مراغی،1365ق،ج113:30)

5- صلب کنایه از نخاعی است که در ظهر است و ترائب استخوان های سینه ی زن است.(نهاوندی،1429ق،ج471:6)

6-«صُلب» به معنی ظهر و نخاع داخل آن و ترائب به معنی استخوان های بیخ پا یا استخوان های بین دو پا است.(مدرّسی،1419ق،ج139:12)

این نظر با واسطه ی «تفسیر البصائر» از کتاب مع الطب فی القرآن الکریم نوشته عبدالحمید دیاب و احمد قرقوز گرفته شده است.

7-مقصود از صلب قسمت آخر ستون مهره و از ترائب استخوان دیگری است که منی از میان آن ها گذشته وارد مجرای ادرار می شود.(قرشی،1378ش،ج178:12)

8- منظور از «صلب» و «ترائب» قسمت پشت و پیش روى انسان است؛ چرا که آب نطفه مرد از میان این دو خارج مى شود.(مکارم،1390ش،ج380:26)

این نظر همان قول مختار «علامه شعرانی»  است. وی در پاورقی ذیل تفسیر آیه ی هفتم سوره ی طارق در کتاب «تفسیر کبیر منهج الصادقین فی إلزام المخالفین» چنین نوشته است:

«از آیه قرآن معلوم نمی شود که صلب خاص مرد است و ترائب خاص زن بلکه متبادر از امثال این عبارت آن است که منی از میان دو جدار خارج می شود یکی پشت و یکی سینه یعنی از درون بدن چنان که گویی بین زمین و آسمان یعنی یک طرف زمین است و یک طرف آسمان و بین مشرق و مغرب یعنی یک طرف مشرق و طرف دیگر مغرب و بین بغداد و بصره یعنی یک طرف این شهر و یک طرف آن شهر و بین صلب و ترائب هم یعنی یک طرف پشت و یک طرف سینه و خداوند بدین عبارت بیان فرمود که منی چیزی پست است که از میان احشاء که مملو از کثافات است بیرون می آید و در هر عضو تولید می شود مبدأ آن درون شکم است و آن که از این آب پست انسان آفرید قادر بر اعاده آن است.»(کاشانی،1340ش،ج212:10)

در کتاب «هزار و یک کلمه» نیز قریب به همین مضمون از قول «علامه ی شعرانی» نقل شده است.(حسن زاده،1389ش،ج21:1)

9- مقصود از «صُلب» سختی و منظور از «ترائب» نرمی و اثرپذیری است و هر دو مربوط به مرد است.(طالقانی،1362ش،ج331:3)

مرحوم طالقانی در در تبیین این قول چنین گفته اند:

«شاید نظر قرآن این باشد که این آب جهنده ی مشهود مخصوص فعل و انفعال اعضاء یا قوا ، یا مواد صلب و سخت فعلی و نرم و اثرپذیر انفعالی می باشد. شاید هم نظر آیه به منشأ دورتر و وسیع تر و به عناصر و مواد اصلی جهان باشد.این آب جهنده و زنده که منشأ انسان است از بین عناصر صلب سنگین و مؤثر و مواد نرم اثرپذیر. یا قوای مادی مثبت و منفی یا قوای ایجاد فاعلی و ماده ی انفعالی بیرون می آید.» (طالقانی،1362ش،ج331:3)

10-مقصود از«صُلب» پشت مرد و مقصود از «ترائب» (دو استخوان) پیش مرد است.(رضایی اصفهانی،،ج157:22)

این نظر ترکیبی از نظر مرحوم«شعرانی» و مرحوم «معرفت» است. مرحوم معرفت ،  «صُلب» را شامل ستون فقرات سینه ای ، کمری و استخوان خاجی و «ترائب» را استخوان های بیخ پاها یا استخوان های بین پاها دانسته است.(معرفت،1417ق،ج64:6)

11-منظور مغز استخوان است که محلّ اولیّه تشکیل نطفه است.(نادرعلی،1392ش،ج634:5)

این مطلب به احتمال ضعیف از مقاله ای در فصلنامه ی تاریخ پزشکی اخذ شده است.(بهرامی،1392ش،169)

12-منظور از «صُلب» استخوان های مرد و مقصود از «ترائب» رحم زن است.(مصطفوی،1385ش،ج318:6)

13-«صُلب» به نقش کلیه مرد و «ترائب» به نقش پستان زن در تصفیه ی نطفه اشاره می کند.(جنابذی،1408ق،ج247:4)

14-«صُلب» فقط منطقه ی «ظهر» نیست بلکه تا دنبالچه ادامه دارد و  بعید نیست که مقصود از «ترائب» استخوان های لگن و ران باشد.(حَوّی،،ج6473:11)

14-«صُلب» کنایه از مرد و «ترائب» کنایه از زن است.(طنطاوی،1425ق،ج127:25؛ مخلوف،1416ق،384)

طنطاوی معتقد است که ماء دافق حاصل اجتماع نطفه ی زن و مرد است.از آنجا که جماع مستلزم نیروی عصبی و عضلانی مرد و زینت زن است و از آنجا که نخاع موجود در صلب باعث ایجاد حرکت در مرد می شود و مهم ترین زینت آلات زن روی سینه ی او قرار می گیرد لذا قرآن با حسن بلاغت و بهره گیری از مجاز مرسل به این امر اشاره کرده است! (طنطاوی،1425ق،ج128:25-127)

15- «صُلب» و «ترائب» در ظاهر یعنی پشت مرد و استخوان های سینه ی زن اما در حقیقت «صُلب» کنایه از نخاع موجود در پشت مرد است که منی از آن به عروق بیضه می آید و «ترائب» کنایه از آبی است که از خون رگ های نزدیک استخوان های سینه ی زن تولید می شود.(بیضاوی،1421ق،ج522:3؛ زحیلی،1430ق،ج552:15)

16-«صُلب» به معنای دستگاه نطفه ساز مرد و «ترائب» به معنای دستگاه نطفه ساز زن است.(پاک نژاد،1350ش،ج106:11)

17-«صُلب» به معنای پشت مرد و «ترائب» کنایه از آلت تناسلی مرد است که خدا به خاطر رعایت ادب! از این واژه استفاده کرده است.(رضایی/علایی،1388ش،88)

18-«صُلب» یعنی مرد که مظهر سختی است و «ترائب» یعنی زن که مظهر نرمی است و ماء دافق همان منی است که از همبستر شدن این دو حاصل می شود.(نوبری/نصیری،1390ش،104)

19- «صُلب» به معنای استخوان های پشت زن و «ترائب» به معنای استخوان های پیشین زن است و این با خروج انسان از قبر!  از میان خاک نرم! و سنگ های سخت! متناسب است.(برومند،1388ش،51)

نقد آراء مفسّران:

خطاهای روش شناسی مفسّران در تفسیر آیه ی مورد بحث را می توان در موارد زیر خلاصه کرد:

1-به کارگیری بی ضابطه ی شعر جاهلی: اشتباه مفسّرین طبقات اوّل و دوم در انتساب «ترائب» به زن ریشه در همین امر دارد. این مفسّران توجه نداشته اند که استفاده ی شاعرانی چون «إمرؤالقیس» از «ترائب» به معنای سینه ی زن به خاطر شیوع توصیف جذّابیت های جسمی زن  در شعر جاهلی است و نمی توان یک استفاده ی مصداقی را به کل مفهوم لغت تعمیم داد. عجیب اینجاست که مفسّران مذکور استفاده ی شاعرانی همچون «أعشی» یا «المتلمس الضبعی» از واژه ی مذکور برای مرد را ندیده یا نادیده انگاشته اند:

فأصبَحَ مَحمولاً عَلی ظَهرِ أَلَّةٍ

یَمُجُّ نَجیعَ الجَوفِ مِنهُ تَرائِبُه (ضُبَعی،1390ق،195)

2-اعتماد به طب افسانه ای اخلاطی: اعتماد به طب یونانی که طب سنّتی کشور ما نیز بر مبادی غلط آن استوار گشته یکی از مقصّرین اصلی خطای برخی مفسّرین درباره ی آیه ی مورد بحث است.سخن غلط بقراط درباره ی محلّ شکل گیری نطفه که مطابق معمول مورد پذیرش بوعلی قرار گرفته و سایر نظرات غلط اطبای قدیم همچون شکل گیری نطفه از فضله ی هضم رابع و مهملاتی از این دست موجب شده که برخی مفسّرین مانند «قرطبی» ، «کورانی» ، «بقاعی» و ... تلاش کنند که آیه را بر مبنای این موهومات تفسیر نمایند.

3-تلاش بی ضابطه برای استخراج علم: اشتباه دیگری که برخی مفسّرین را از معنای اصلی آیه دور کرده علاقه ی افراطی و بی منطق آنان به استخراج کشفیات جدید جنین شناسی و آناتومی و ... از قرآن است. این علاقه باعث شده که برخی از این مفسّران به گونه ای آیه ی مورد بحث را تفسیر کنند که بسیار دور از ذهن است. به عنوان مثال «مراغی» مدّعی شده که این آیه به قرار گرفتن بیضه های جنین در کنار ستون فقرات اشاره کرده است!

4-عدم توجّه به اصالة الظّهور: بسیاری از مفسّران برای تحمیل نظر خویش بر آیات قرآن  یکی از مهم ترین قواعد روش شناسی تفسیر-یعنی توجه به ظاهر متن- را فدای قراین نامعقول و نامربوط کرده اند.

خداوند در این آیات به صراحت به انسان امر می کند که به آب جهنده ای بنگرد که از آن خلق شده است! خداوند هیچ اشاره ای به اسپرماتوزویید ، تخمک ، لقاح ، سلول های خونساز مغز استخوان و ... نکرده است. لذا تفاسیری که به جای دقّت در ظاهر آیه به مسائل دیگری پرداخته اند در حقیقت به جای تفسیر در مقام توجیه برآمده اند.

5-به کارگیری بی ضابطه ی مجاز و کنایه: یکی دیگر از دلایل عدم موفّقیت مفسّرین در تفسیر صحیح آیه ی مورد بحث، به کارگیری ناروا و نابجای مجاز و کنایه است. در ذیل این آیه انواعی از مجاز بدون ذکر هیچ قرینه و علاقه ی منطقی و معقولی به کار گرفته شده است حال آنکه به کار بردن یک واژه در معنای «غیر ما وُضِعُ لَه» نیازمند قرینه ی صارفه ای است که مخاطب را از معنای حقیقی دور کرده و به واسطه ی وجود علاقه ای به معنای مجازی برساند. تنها مجازی که در باب «ترائب» به کار گرفته شده و در چارچوب ضوابط علم بیان است مجاز جزء به کل است و طبق آن «ترائب» ، سینه(قفسه سینه) معنا شده زیرا «ترائب» در یکی از مصادیق متعدّد خویش جزیی از قفسه ی سینه است. به کار بردن «ترائب» در معنای «خاک قبر» ، «پیش» ، «زن» ، «دستگاه تناسلی مرد» ، «دستگاه تناسلی زن» و... هیچ دلیل درستی ندارد. نکته ی بسیار مهمّ این است که علایق و قراین دال بر مجاز باید آنقدر واضح باشد که مخاطب به سرعت به معنای مجازی منتقل شود. لذا استفاده از مجاز برای رفع اشکال نوعی نقض غرض است.

6-تغییر بی حاصل مرجع ضمیر: با آنکه نخستین بار «ابن عطیة» در قرن ششم  به صورت احتمالی بازگشت ضمیر فعل «یخرج» را به انسان بیان کرده امّا هیچ یک از مفسّران تا پیش از عصر جدید ، سخن وی را جدّی نگرفته است. دلیل این امر نیز تسلّط مفسّرین متقدّم بر فنون مختلف ادب عرب بوده که غلط بودن این راه حل را بدیهی می دانسته اند. به عنوان مثال «ابی القاسم محمد بن احمد بن جزّی الکلبی» متوفّی 741 در «التّسهیل لعلوم التّنزیل» درباره ی این احتمال چنین گفته است:

 «الضمیر فی یخرج للماء و قال ابن عطیة یحتمل أن یکون للإنسان و هذا بعید جدّاً.»(جزّی،1415ق،ج560:2)

 اصلی ترین دلایل عدم اعتنا به قول «ابن عطیة» عدم تناسب با ظاهر آیات از یک سو و خلاف قاعده بودن از سوی دیگر است. قاعده هم این است که ضمیر باید به نزدیک ترین مرجع ذکر شده باز گردد.(سیوطی،1429ق،401)

امّا اشکال اصلی این راه حل فقط مخالف قاعده بودن نیست بلکه مشکل بزرگتری نیز وجود دارد. اگر مقصود از طرح این نظر این است که جنین در هنگام به دنیا آمدن از بین استخوان های سینه و پشت عبور می کند که باید گفت این تصوّر کاملاً غلط و ناشی از ناآگاهی به علم طب است. به علّت وجود پرده ی دیافراگم بین شکم و قفسه ی سینه، جنین هرگز نه در طول بارداری و نه هنگام وضع حمل وارد قفسه ی سینه نمی شود. بخشی از دنده ها هم که در قسمت شکم از طحال و کبد مراقبت می کنند در دو طرف جنین قرار دارند و لذا استفاده از کلمه ی «بین» در این حالت غلط محسوب می شود. اگر هم مقصود خروج جنین از میان استخوان های «لگن» در هنگام وضع حمل است که باز مشکل اصلی بر سر جای خود باقی است. اگر مفسّرین بتوانند اثبات کنند که «صُلب» و «ترائب» همین استخوان های لگن هستند که دیگر نیازی به  تغییر مرجع ضمیر نیست تا مشکل خلاف قاعده بودن پیش آید. لذا این قول به جای حلّ مشکل ، مشکلی هم بر مشکلات موجود می افزاید.

از میان مفسّرین شیعی جناب «جعفر سبحانی» برای حلّ تعارض موجود از طرفداران این قول است.(درس خارج فقه،24/8/93)

 7-وضع معنای جدید برای لغت: یکی از اشتباهات برخی مفسّرین درباره ی آیه مورد بحث ، تلاش برای وضع معنای جدید برای لغات موجود در آیه است. قرآن یک متن تاریخی است به این معنا که در پیش زمینه ی زمانی و مکانی خاصّی نازل شده و زبان آن هم از لغاتی تشکیل شده که مردم آن زمان از آنها برای حصول فهم استفاده می کرده اند. لذا مفسّر باید برای فهم معنای لغات به افق زمانی و مکانی عصر نزول نزدیک شود و معنای لغات را در آن عصر بجوید. آنچه که امروزه از معنای لغات آن زمان در دست ماست در فرهنگ های لغت نزدیک به آن زمان گردآوری شده است. لذا حتّی اگر یک روز بعد از وفات پیامبر اکرم(ص) معنای جدیدی برای یکی از لغات قرآن وضع شده باشد طبق اصول حاکم بر علم هرمنوتیک نمی توان از آن معنا برای فهم متن قرآن استفاده کرد. به عنوان مثال صاحب «قاموس القرآن» ذیل ماده ی «ترب» چنین فرموده است:

« تريبه و ترائب در اصل لغت بمعنى استخوان سينه نيست و معناى اوّلى (تراب) در آن معتبر است و استخوانهاى سينه را از آنجهت ترائب گفته‏اند كه مثل خاك بسهولت حركت ميكنند طبرسى فرموده: چون استخوانهاى سينه مانند خاك بآسانى حركت ميكنند از آنجهت ترائب گفته‏اند.در اين صورت چه مانعى دارد كه بگوئيم استخوانهاى عانه و خاصره را از جهت نرم بودن و خاك مانند بودن تريبه گفته‏اند. اگر مفسّران گذشته در اين عصر بوده و مجراى طبيعى منى را ميدانستند، ترائب را استخوانهاى عانه و خاصره معنى ميكردند.»(قرشی،،ج272:1)

از بیان ایشان چنین استفاده می شود که گویی معانی لغات تابع پیشرفت علم است و مثلاً اگر بر فرض محال فردا مجرای منی را در گردن پیدا کنند مفسّران باید «ترائب» را گردن معنی کنند.

8- اعتماد به روایات تفسیری مخدوش: این معضل نیز گریبان گیر پاره ای از مفسّرین شده و آنها را به بی راهه کشانده است. وضع گسترده ی حدیث توسط غالیان موجب شده که روایات موضوعه ی بسیاری وارد مجامع روایی فریقین گردد. برای پرهیز از افتادن در دام موضوعات غالیان ، نقد متن حدیث بسیار بیش از بررسی سند حدیث اهمّیت دارد. علی الخصوص در عصر حاضر که باب توثیق ضعفاء نیز گشوده شده و جاعلانی همچون «مفضّل بن عمر جعفی» ، «محمّد بن سنان» ، «سهل بن زیاد آدمی» و ... به جرگه ی ثقات پیوسته اند توجّه به نقد متن روایات اهمّیتی دو چندان یافته است. به عنوان مثال صاحب «التّمهید» در فصلی مشبع درباره ی آیه ی مورد بحث ضمن استناد به قول غلط فخر رازی ، برای اثبات نقش اصلی مرد در تکوین جنین به روایاتی استناد کرده که متن اغلب آنها مخدوش است.(معرفت،1417ش، 90-63)

9-ناآگاهی از علوم مرتبط با تفسیر: تفسیر قرآن با علوم بسیاری در هم تنیده شده است و به هر میزان که وسعت و عمق اطّلاعات علمی مفسّر بیشتر باشد به فهم صحیح تری از آیات دست خواهد یافت. تفسیر آیه ی مورد بحث نیازمند آگاهی از علومی همچون رجال ، درایه ، بیان ، فقه اللغة ، تاریخ طب ،  طب جدید ، طب سنّتی و ... است. عدم آشنایی با هر یک از موارد مذکور می تواند موجب خطای مفسّر شود و به همین دلیل است که حتّی افراد ذی فنونی همچون علامه ی شعرانی نیز به دلیل عدم آشنایی با تاریخ طب و طب جدید نتوانسته اند گره از راز فرو بسته ی آیه ی مورد بحث بگشایند. عجیب اینجاست که برخی از مفسّرین علی رغم عدم آگاهی از بدیهیات علم طب ، دست به تأویلاتی طبی زده اند که فرسنگ ها از واقعیت این علم به دور است. به عنوان مثال اشاره به مغز استخوان به عنوان محلّ شکل گیری اولیّه ی نطفه از این دست عجایب تفسیری است. (نادرعلی،1392ش،ج634:5؛ بهرامی،1392ش،169)

اشاره ی علّامه طباطبایی به موهومات مراغی با عنوان «تفسیر علمی و دقیق» نیز ناشی از همین معضل است.( طباطبایی،1374ش،ج431:20)

ادامه دارد...

 

*پزشک و دانشجوی تخصص قلب و عروق دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی

 

 مطالب دیگر از این نویسنده:

نقد و بررسی روایات علمی منسوب به اهل بیت علیهم السّلام

 

 

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

ما 128 مهمان و بدون عضو آنلاین داریم