«فَبَشِّرْ عِبَادِ  الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُوْلَئِكَ هُمْ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ» ( زمر: 17،18)

نیلوفر- افشین احمدپور: بسیاری از نقدهای وارد شده به مفسّرین عیناً به مترجمین نیز وارد است. در این میان یکی از آسیب های ترجمه ، افزایش گرایش به ترجمه های منظوم است که هیچ خاصیّتی بر آنها مترتّب نیست. به عنوان مثال در ترجمه ی آیه ی مورد بحث در ترجمه های منظوم مورد اشاره ، «ترائب» به علّت ضرورت رعایت وزن به «بطن» ترجمه شده است که تحریف آشکار معنایی است. نکته ی دیگر اشتباه عجیب مرحوم «بهبودی» در ترجمه ی همین واژه به «اضلاع دنده» است.

 

بسم الله الرحمن الرحیم

اللهم صلّ علی محمّد و آل محمّد

«صُلب» و «ترائب» و سیزده قرن اشتباه(قسمت دوم)

(اشتباه هزار ساله ی مترجمان و مفسّران درباره ی معنای واژه های «صلب» و «ترائب»)

 افشین احمدپور*

نظرات مترجمان قرآن:

با آنکه به علّت پرهیز از به کار گرفتن مجاز و تأویل و اعتنای بیشتر به اقوال شایع اهل لغت ، اختلاف کمتری در میان آراء مترجمین در مقایسه با مفسّرین دیده می شود امّا مناقشه ی  موجود بر سر معنای آیه هفتم سوره ی مبارکه ی طارق به حوزه ی ترجمه نیز سرایت کرده است.

اختلاف ترجمه های فارسی:

1-مقصود از «صُلب» ، پشت مرد و مقصود از «ترائب» استخوان‌های‌ سینه ی زن است.(انصاریان،1383ش،591؛ برزی،1382ش،591؛ بروجردی،1366ش،1090؛حلبی،1380ش،591؛دهلوی،1363ش،1351؛سراج،1375ش،591؛صفّارزاده،1388ش،1478؛فارسی،1369ش،1183؛ فولادوند،1384ش،591؛ مصباح زاده،1380ش،591؛ یاسری،1415ق،591؛ ارفع،1381ش،،591؛ خواجوی،1388ش،591؛ فیض الاسلام،1378ش،1194؛

2-مقصود از «صُلب» مطلق پشت است و مقصود از «ترائب» مطلق سینه.(آیتی،1389ش،592؛استادولی،1386ش،1024؛پورجوادی،1372ش،590؛تشکری،1384ش،591؛رواقی،1383ش،517؛شعرانی،1382ش،555؛صلواتی،1387ش،591؛طاهری،1380ش،591؛مجتبوی،1390ش،591؛معزّی،1372ش،591؛پاینده،،1357،508؛قرائتی،1371ش،؛زمانی،1388ش،1252؛انصاری،1377ش،591)

3-مقصود از «صُلب» پشت(مرد) و مقصود از «ترائب» (استخوان های) پیش(مرد) است.( رضایی،1383ش،591)

4-«صُلب» مربوط به پدر است و «ترائب» استخوان های سینه زن است..(کاویان پور،1372،591؛ مشکینی،1381ش،591)

5- مقصود از «صُلب»،(استخوان های)پشت و مقصود از «ترائب»، (استخوان های) پیش است.(موسوی گرمارودی،1387ش،519)

6-«صُلب» متعلّق به پدر است و «ترائب» شکم مادر است.(محمّدی،1390ش،؟؛مجد،1382ش،591)

7-مقصود از «صُلب» پشت مازه ی مرد و مقصود از «ترائب»  سینه ی زن است.(بی نا،2535شا،414)

8-مقصود از «صُلب» ، داخل تیره ی پشت و مقصود از «ترائب» ، اضلاع دنده است.(بهبودی،1380ش،599)

9- مقصود از «صُلب»،(استخوان های)پشت و مقصود از «ترائب»، (استخوان های) سینه است.(حدّادعادل،1390ش،592)

10- «صُلب» مربوط به پدر و «ترائب» سینه ی مادر است.(الهی قمشه ای،1391ش،591)

11-«صُلب» ، پشت پدر و «ترائب» استخوان های سینه ی مادر است.(اشرفی،1373ش،535؛نوبری،1381ش،530)

اختلاف ترجمه های انگلیسی:

1-مقصود از«صُلب» ستون فقرات(spine/backbone) و مقصود از«ترائب» ، دنده ها(ribs)است.

 Shaikh/khatri,2007,840)؛Starkovsky,2005,13؛  (Hilâlî/Muhsin  Khân,1417:829

2-مقصود از «صُلب» ، پشت مازه(loins) و مقصود از «ترائب» ، استخوان های سینه(breast-bones) است.Sale,1877:486)؛Palmer,1880:328؛Arberry,2001,640؛Rodwell,2004,55  ؛  (Sher’Alî,2004:730   

3- مقصود از «صُلب» ، پشت مازه(loins) و مقصود از «ترائب» ، استخوان جناغ سینه(breast-bone) است.(Bakhtiar,2011:107)

4- مقصود از«صُلب» ، پشت(back) و مقصود از«ترائب» ، دنده ها(ribs)است.(Lahori,1973:1165)

5-مقصود از «صُلب» ، جسم مرد و مقصود از «ترائب» ، جسم زن است.(Ross,1649:380)

6- مقصود از«صُلب» ، ستون فقرات(backbone) و مقصود از«ترائب» ، استخوان جناغ سینه(breast bone)است.

 (Abdel Haleem,2005,417)

7- مقصود از«صُلب» ، پشت مازه(loins) و مقصود از«ترائب» ، دنده ها(ribs)است.(Pickthall,1930:646)

8- مقصود از«صُلب» ، ستون فقرات(spine) و مقصود از«ترائب» ، احشاء(viscera)است.(khalifa,1990,639)

9- مقصود از«صُلب» ، پشت مازه(loins) در مرد و مقصود از«ترائب» ، محلّ اتّصال شاخه ی تحتانی استخوان ایسکیوم و عانه (pelvic  arch)در زن است.(Asad,19890,1205)

 

نقد نظرات مترجمان:

بسیاری از نقدهای وارد شده به مفسّرین عیناً به مترجمین نیز وارد است. در این میان یکی از آسیب های ترجمه ، افزایش گرایش به ترجمه های منظوم است که هیچ خاصیّتی بر آنها مترتّب نیست. به عنوان مثال در ترجمه ی آیه ی مورد بحث در ترجمه های منظوم مورد اشاره ، «ترائب» به علّت ضرورت رعایت وزن به «بطن» ترجمه شده است که تحریف آشکار معنایی است. نکته ی دیگر اشتباه عجیب مرحوم «بهبودی» در ترجمه ی همین واژه به «اضلاع دنده» است. «اضلاع» در عربی جمع «ضلع» است که در فارسی معادل «دنده» می باشد. لذا «اضلاع دنده» در فارسی معادل «دنده های دنده» است که علاوه بر غلط بودن به لحاظ علمی ، به لحاظ ادبی نیز «حشو» محسوب می شود.

اضطراب رأی مرحوم «مصطفوی» نیز محلّ تأمّل است. ایشان در «التّحقیق فی کلمات قرآن الکریم» «صُلب»  را استخوان های مرد و «ترائب»  را «رحم زن» معنا کرده است.(مصطفوی،1385ش،ج318:6)

آن مرحوم در مکتوب دیگر خویش یعنی «تفسیر روشن» واژه ی «صُلب» را پشت و کمر و واژه ی «ترائب» را استخوان های سینه معنا کرده اند. (مصطفوی،1380ش،ج244:16)

در همان تفسیر با فاصله ی یک صفحه آیه را به صورت زیر ترجمه کرده اند:

خارج می شود از بین پشت سخت و نرمی ها(مصطفوی،1380ش،ج245:16)

حقیقت آن است که ترجمه های انگلیسی این آیه نیز نه تنها از بیخ و بُن غلط اند بلکه در انتقال معنای واژه های به کار گرفته شده در ترجمه های فارسی و عربی نیز به کلّی ناموّفق اند.

 

روایات مرتبط با آیه ی هفتم سوره ی طارق:

در منابع روایی شیعه ، روایات زیادی درباره ی تولید مثل و نحوه ی خلقت جنین به چشم می خورد. در این میان به نظر می رسد پاره ای از روایات مذکور در تفسیر آیات مربوط به خلقت انسان و از جمله آیه هفتم سوره ی طارق مورد عنایت مفسّران قرار گرفته است.لازم به ذکر است که در صورت طولانی بودن روایت ، تنها سند و بخش مربوط به بحث، مورد التفات قرار خواهد گرفت:

روایت نخست: (یخرج من بین الصّلب و الترائب) قال الصلب الرّجل و الترائب المرأة و هی صدرها.(قمّی،1387ق،ج415:2)

روایت دوم: (ثمّ لقطعنا منه الوتین) قال عِرق فی الظّهر یکون منه الولد. (قمّی،1387ق،ج385:2)

روایت سوم: قوله(من نطفة إذا تمنی) قال تتحول النُّطفة إلى الدَّم فتكون أولاً دماً ثم تصیر النطفة و تكون فی الدماغ فی عِرق یقال له الورید و تمر فی فقار الظَهر فلا تزال تجوز فقراً فقراً حتّى تصیر فی الحالِبین فتصیر أبیض و أما نطفة المرأة فإنها تنزل من صدرها . (قمّی،1387ق،ج339:2)

روایت چهارم: أبوجعفر الطوسي في الامالي ، وأبونعيم في الحلية ، وصاحب الروضة بالاسناد عن محمد الصيرفي وعبدالرحمن بن سالم ، قال : دخل أبوحنيفة على الصادق عليه السلام فقال عليه السلام له : البول أقذر أم المني ؟ قال : البول ، قال : يجب على قياسك أن يجب الغسل من البول دون المني وقد أوجب الله الغسل من المني دون البول .
ثم قال : لان المني اختيار ، ويخرج من جميع الجسد ، ويكون في الايام ، والبول ضرورة ويكون في اليوم مرات.
قال : أبوحنيفة : كيف يخرج من جميع الجسد والله يقول" من بين الصلب والترائب" ؟ قال أبوعبدالله عليه السلام : فهل قال لايخرج من غيرهذين الموضعين ؟...(مجلسی،1403ق،ج333:57)

روایت پنجم: وأما ما قاله الیهود، فهو أن الیهود - أعداء الله - لما قدم رسول الله صلى الله علیه وآله المدینة أتوه بعبدالله بن صوریا ... قال: وأخبرنی یا محمد الولد یکون من الرجل أو من المرأة؟ فقال النبی صلى الله علیه وآله: أما العظام والعصب والعروق فمن الرجل، وأما اللحم والدم والشعر فمن المرأة، قال: صدقت یا محمد، ثم قال: فما بال الولد یشبه أعمامه لیس فیه من شبه أخواله شئ، ویشبه أخواله لیس فیه من شبه أعمامه شئ؟ فقال رسول الله صلى الله علیه وآله: أیهما علا ماؤه ماء صاحبه کان الشبه له.(طبرسی،1380ش،ج53:1)

روایت ششم: حدثنا محمد بن موسى بن المتوكل رحمه الله قال: حدثنا علي بن الحسين السعد آبادي عن أحمد بن محمد بن خالد عن أحمد بن محمد البزنطي عن أبان بن عثمان قال: قلت لأبی عبدالله... فقلت فكيف حرم النخاع؟ قال: لأنه موضع الماء الدافق من كل ذكر وأنثى وهو المخ الطويل الذي يكون في فقار الظهر...(ابن بابویه،1386ق،ج562:2)

روایت هفتم: حدثنا علي بن أحمد بن محمد رضي الله عنه قال حدثنا محمد بن يعقوب عن علي بن محمد باسناده رفعه قال: أتى علي بن أبي طالب " ع " يهودي فقال يا أمير المؤمنين إني أسألك عن أشياء إن أنت أخبرتني بها أسلمت... فقال عليه السلام ... وأما شبه الولد أعمامه وأخواله فإذا سبق نطفة الرجل نطفة المرأة إلى الرحم خرج شبه الولد إلى أعمامه، ومن نطفة الرجل يكون العظم والعصب وإذا سبق المرأة نطفة الرجل إلى الرحم خرج شبه الولد إلى أخواله، ومن نطفتها يكون الشعر والجلد واللحم إلى الرحم خرج شبه الولد إلى أخواله، ومن نطفتها يكون الشعر والجلد واللحم لأنها صفراء رقيقة.(ابن بابویه،1385ق،ج2:1)

روایت هشتم: حدثنا أبي رضي الله عنه قال: حدثنا سعد بن عبد الله، عن أحمد بن محمد بن عيسى، عن علي بن الحكم، عن علي بن أبي حمزة، عن أبي بصير، قال: سألت أبا عبد الله " ع " فقلت له: ان الرجل ربما أشبه أخواله وربما أشبه أباه وربما أشبه عمومته، فقال: ان نطفة الرجل بيضاء غليظة ونطفة المرأة صفراء رقيقة، فان غلبت نطفة الرجل نطفة المرأة شبه الرجل أباه وعمومته، وان غلبت نطفة المرأة نطفة الرجل أشبه الرجل أخواله. (ابن بابویه،1385ق،ج94:1)

روایت نهم: أخبرني علي بن حاتم رضي الله عنه، فيما كتب إلي قال: أخبرني القاسم ابن محمد، عن حمدان بن الحسين، عن الحسين بن الوليد، عن ابن بكير، عن عبد الله بن سنان، عن أبي عبد الله " ع " قال: قلت له، المولود يشبه أباه وعمه قال: إذا سبق ماء الرجل ماء المرأة، فالولد يشبه أباه وعمه، وإذا سبق ماء المرأة ماء الرجل يشبه الرجل أمه وخاله. (ابن بابویه،1385ق،ج94:1)

روایت دهم: حدثنا أبو العباس محمد بن إبراهيم بن إسحاق الطالقاني رضي الله عنه قال: حدثنا محمد بن يوسف الخلال قال: حدثنا أبو جعفر محمد بن الخليل المخرمي قال: حدثنا عبد الله بن بكر السهمي قال: حدثنا حميد الطويل، عن أنس بن مالك قال: ... قال صلى الله عليه وآله ... وإذا سبق ماء الرجل ماء المرأة نزع الولد إليه... (ابن بابویه،1385ق،ج95:1)

روایت یازدهم: حدثنا المظفر بن جعفر بن المظفر العلوي رضي الله عنه قال: حدثنا جعفر بن محمد بن مسعود، عن أبيه قال: حدثنا علي بن الحسن قال: حدثنا محمد ابن عبد الله بن زرارة، عن علي بن عبد الله، عن أبيه، عن جده، عن أمير المؤمنين عليه السلام قال: تعتلج النطفتان في الرحم فأيتهما كانت أكثر جاءت تشبهها، فإن كانت نطفة المرأة أكثر جاءت تشبه أخواله، وإن كانت نطفة الرجل أكثر جاءت تشبه أعمامه...(ابن بابویه،1385ق،ج95:1)

روایت دوازدهم: حدثنا علي بن أحمد بن محمد رضي الله عنه قال: حدثنا حمزة بن القاسم العلوي قال: حدثنا علي بن الحسين بن الجنيد البزاز قال: حدثنا إبراهيم بن موسى الفراء قال: حدثنا محمد بن ثور، عن معمر، عن يحيى بن أبي كثير، عن عبد الله ابن مرة، عن ثوبان: ان يهوديا جاء إلى النبي صلى الله عليه وآله فقال له يا محمد، أسألك فتخبرني! ... أفلا أسألك عن شئ لا يعلمه إلا نبي؟ قال: وما هو؟ قال شبه الولد أباه وأمه، قال ماء الرجل أبيض غليظ وماء المرأة أصفر رقيق، فإذا علا ماء الرجل ماء المرأة كان الولد ذكرا بإذن الله عز وجل، ومن قبل ذلك يكون الشبه وإذا علا ماء المرأة ماء الرجل خرج الولد أنثى بإذن الله عز وجل ومن قبل ذلك يكون الشبه... (ابن بابویه،1385ق،ج96:1)

روایتی مشابه این روایت بدون ذکر سند در «احتجاج» ذکر شده است. (طبرسی،1380ش،ج64:1)

روایت سیزدهم: حدثنا أبي رضي الله عنه قال: حدثنا سعد بن عبد الله، عن أحمد بن محمد عن ابن خالد البرقي، عن أبي هاشم داود بن القاسم الجعفري، عن أبي جعفر الثاني " ع " قال: أقبل أمير المؤمنين " ع " ومعه الحسن بن علي " ع " وهو متكئ على يد سلمان، فدخل المسجد الحرام فجلس إذ أقبل رجل حسن الهيئة واللباس فسلم على أمير المؤمنين فرد عليه السلام فجلس ثم قال: يا أمير المؤمنين أسألك عن ثلاث مسائل إن أخبرتني بهن علمت أن القوم ركبوا من أمرك ما أقضى عليهم انهم ليسوا بمأمونين في دنياهم ولا في آخرتهم، وان تكن الأخرى علمت إنك وهم شرع سواء، فقال له أمير المؤمنين " ع " سلني عما بذلك، قال: أخبرني ...عن الرجل كيف يشبه ولده الأعمام والأخوال؟ فالتفت أمير المؤمنين " ع " إلى الحسن بن علي عليه السلام فقال يا أبا محمد أجبه فقال الحسن عليه السلام ...وأما ما ذكرت من أمر الرجل يشبه ولده أعمامه وأخواله فإن الرجل إذا أتى أهله بقلب ساكن وعروق هادئة وبدن غير مضطرب استكنت تلك النطفة في تلك الرحم فخرج الولد يشبه أباه وأمه وان هو أتاها بقلب غير ساكن وعروق غير هادئة وبدن مضطرب اضطربت تلك النطفة في جوف تلك الرحم فوقعت على عرق من العروق فإن وقعت على عرق من عروق الأعمام أشبه الولد أعمامه وان وقعت على عرق من عروق الأخوال أشبه الولد ... (ابن بابویه،1385ق،ج97:1)

روایت چهاردهم: عن محمد بن يحيى، عن أحمد بن محمد، عن بعض أصحابه رواه عن رجل من العامة قال: كنت أجالس أبا عبد الله عليه السلام فلا والله ما رأيت مجلسا أنيل من مجالسه. قال: فقال لي ذات يوم: من أين تخرج العطسة؟ فقلت: من الانف، فقال لي: أصبت الخطأ، فقلت: جعلت فداك، من أين تخرج؟ فقال: من جميع البدن، كما أن النطفة تخرج من جميع البدن ومخرجها من الإحليل. ثم أما رأيت الانسان إذا عطس نفض جميع أعضائه، وصاحب العطسة يأمن الموت سبعة أيام.(کلینی،1365ش،657) 

نقد روایات:

به جز روایات ششم و سیزدهم که نیاز به تأمل بیشتری دارد ، تمامی روایات فوق الذکر به لحاظ سندی ضعیف هستند.

سند روایت ششم به ظاهر صحیح به نظر می رسد امّا وثاقت «محمّد بن موسی بن المتوکّل» و «علیّ بن الحسین السعد آبادی» محلّ اختلاف است. محمّد بن موسی بن المتوکّل توثیقی ندارد امّا برخی از متأخّرین بنا به دلایلی همچون قرار داشتن در زمره ی مشایخ اجازه ی «شیخ صدوق» وی را توثیق کرده اند. (خویی،1403ق،ج284:17)

«علیّ بن الحسین السعد آبادی» نیز توسّط متقدّمین توثیق نشده امّا متأخرین وی را به خاطر قرار داشتن در سند روایات «کامل الزّیارات» توثیق کرده اند. حقیقت این است که توثیق متأخّرین  هیچ ارزشی ندارد و عدم توثیق متقدّمین بیانگر عدم وثاقت هر دو راوی است.

«احمد بن محمّد بن خالد برقی» نیز با آنکه توثیق شده امّا هم از جانب نجاشی و هم از جانب ابن غضائری به نقل از ضعفاء متّهم شده است لذا روی هم رفته سند روایت صحیح نیست.

سند  روایت سیزدهم نیز از دو جهت قابل مناقشه است. مشکل نخست روایت ، وجود «احمد بن محمّد بن خالد برقی» در سلسله ی راویان است که به نقل از ضعفاء متّهم است. مشکل دوم وجود «داود بن القاسم الجعفری» در میان راویان است که اگر چه توثیق شده امّا «کشی» وی را به ارتفاع قول متّهم کرده است. بر همین اساس برخی حدیث پژوهان معاصر با استناد به سخن «کشی» و نیز عدم ذکر نام کتب وی توسّط نجاشی ، معتقدند که کتاب منتسب به وی ، از آن او نبوده و به همین دلیل ثقات از نقل روایات موجود در کتاب مذکور پرهیز کرده اند.(بهبودی،1389ش،251)

علی ایّ حالٍ حتی اگر بر فرض محال ، سند تمام روایات فوق الذکر را صحیح بدانیم باز در حوزه ی نقد متن حدیث هیچ یک از این روایات قابل انتساب به معصوم علیه السلام نیست زیرا یکی از معیارهای نقد متن حدیث عدم مخالفت با علم است و همه ی روایات مذکور با بدیهیات علومی همچون آناتومی ، جنین شناسی و ژنتیک در تعارض است.

 ادامه دارد...

این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

 *پزشک و دانشجوی تخصص قلب و عروق دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی

 

در این ارتباط

«صُلب» و «ترائب» و سیزده قرن اشتباه(قسمت نخست)

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

ما 193 مهمان و بدون عضو آنلاین داریم