«فَبَشِّرْ عِبَادِ  الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُوْلَئِكَ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُوْلَئِكَ هُمْ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ» ( زمر: 17،18)

 مصطفی ملکیان:  گاهي برخي مخاطبان از من مي‌پرسند كه از اين چهره‌هاي معنوي مثلا در قرن بيستم و به ويژه در ايران قرن بيستم، چه كساني را مي‌توان نام برد؛ من گاهي كه در مقام پاسخگويي به اين قبيل پرسش‌ها برمي‌آمدم نامي از سهراب سپهري مي‌بردم و مي‌گفتم سپهري يكي از چهره‌هاي به راستي معنوي روزگار ما است.

 

گزارش اعتماد از رونمايي كتاب «در سپهر سپهري» :


ملكيان سهـراب را عارف مدرن نمي‌داند

 

مصطفي كريمي: هشتم خردادماه 1393، جلسه رونمايي، نقد و بررسي كتاب «در سپهر سپهري» (نوشته سروش دباغ)، در موسسه فرهنگي و هنري عليمراديان برگزار شد، تا به سپهري‌پژوهي‌ها و ايده «عرفان مدرن» سروش دباغ، كه در چند سال اخير مورد توجه بوده است؛ پرداخته شود. در اين جلسه، مصطفي ملكيان و نيما افراسيابي به بازخواني انتقادي اين كتاب خواندني و نسبت سپهري و زيست معنوي در جهان مدرن پرداختند.

شايان توجه بود كه در اين جلسه آراي سه نسل متفاوت از جامعه روشنفكري ايران ارائه شد، مصطفي ملكيان نقد و نظر خود را نسبت به كتاب يكي از روشنفكران نسل بعد از خود ارائه كرد و نيما افراسيابي نيز، ملاحظات خود را نسبت به كتاب يكي از روشنفكران نسل قبل از خود مطرح كرد. در ميان روشنفكران ايراني، رويكرد ملكيان (به عنوان يكي از موثر‌ترين روشنفكران معاصر)، در اهميت دادن به انديشمندان نسل‌هاي بعد از خود، اگر نگوييم بي‌نظير است، حقيقتا كم‌نظير است. اميد است روشنفكران ديگر نيز اين رويكرد مبارك و سازنده مصطفي ملكيان را پي بگيرند. بانيان برگزاري اين جلسه، انتشارات صراط، موسسه معرفت و پژوهش، موسسه سروش مولانا، موسسه فرهنگي، هنري عليمراديان و نشر نگاه معاصر بودند و متن ذيل، خلاصه‌يي از سخنراني‌هاي ملكيان و افراسيابي در جلسه مذكور است.

****

 

مصطفي ملكيان سخنان خود را اين گونه آغاز كرد كه بسياري از مواردي كه من بايد چه در مقام گزارش، چه در مقام تحليل و چه در مقام نقد سخنان دكتر دباغ عرض كنم، دوست بنده، آقاي افراسيابي، بيان و به من كمك كرد كه ديگر مجبور به تكرار آنها نباشم.

وقتي كه داستان «عقلانيت و معنويت» در مجالس طرح مي‌شود، گاهي برخي مخاطبان از من مي‌پرسند كه از اين چهره‌هاي معنوي مثلا در قرن بيستم و به ويژه در ايران قرن بيستم، چه كساني را مي‌توان نام برد؛ من گاهي كه در مقام پاسخگويي به اين قبيل پرسش‌ها برمي‌آمدم نامي از سهراب سپهري مي‌بردم و مي‌گفتم سپهري يكي از چهره‌هاي به راستي معنوي روزگار ما است. اما شك نيست كه نخستين كسي كه به جد به معنويت سپهري توجه كرد، ولو از او به عنوان يك عارف مدرن نام برد، دكتر دباغ بود. اين فضل تقدم از آن دكتر دباغ خواهد ماند كه فارغ از وجه زيبايي‌شناسي و هنري سپهري، به وجه انديشگي و احوال دروني او توجه كرد و او را مصداقي از مصدايق عارف مدرن تشخيص داد.

كتاب «در سپهر سپهري» همه كارهايي نيست كه دكتر دباغ حول آثار سپهري انجام داده است اما مي‌توان گفت مهم‌ترين كارهايي است كه دكتر دباغ درباره آثار سپهري كرده، در اين كتاب آمده است و ابتدا من حول هشت قسمت اول، از 12 قسمت آن صحبت خواهم كرد.

نخستين قسمت كه بازنويسي يك سخنراني بوده، عنوانش «تطور امر متعالي در منظومه سپهري» است، در اين قسمت تلاش شده، نشان داده شود تلقي سپهري از امر متعالي يا به تعبير ديني و مذهبي از خدا؛ دو تلقي بوده است كه به تعبير من يكي خداي متشخص انسان‌وار است و ديگري خداي نامتشخص. البته سه نكته دقيق را ايشان در اين باب تذكر داده‌اند، كه اولا سپهري يك سير خطي نداشته كه مثلا از خداي متشخص انسان‌وار شروع كرده و به خداي نامتشخص رسيده باشد و دوم اينكه خداي متشخص انسان‌وار بيشتر در دفترهاي اول تا سوم «هشت كتاب» به چشم مي‌خورد، اما در پنج دفتر بعدي خداي سپهري عموما خداي نامتشخص است. نكته سوم اينكه سپهري بيشتر با خداي غيرمتشخص به سر مي‌برده است. در مقاله دوم، يعني «مخاطب تنهايي بادهاي جهان» بايد گفت كه باد و باران در آثار سپهري هر كدام به دو معنا به كار مي‌روند ولي آنچه آقاي دكتر دباغ گفته‌اند، دو معنا نيست، بلكه تقريبا دو معناست. كه البته مقاله آموزنده و جذابي هم است.

در مقاله سوم با عنوان «فكر نازك غمناك»، دكتر دباغ گفته‌اند كه سپهري دو تلقي از غم دارد يكي غمي است كه همه ما انسان‌هاي عادي كوچه و بازار داريم و آن غم‌هايي است براي امكان‌هايي كه از دست داديم، سرخوردگي‌هاي ما و... و اين غم‌ها را عارفان ندارند و البته حق هم با ايشان است. اما ايشان از غم دومي در سپهري نام مي‌برند كه آن غم وجودي و اگزيستانسيال است كه مي‌شود آن را عارف هم داشته باشد و سپهري هم داشته و هر چه به پايان عمرش نزديك‌تر شده اين غم شدت گرفته كه علتش پرسش‌هاي وجودي است كه پاسخي دريافت نمي‌كرده، يعني گويي سوالاتي را كه سخت به دنبال پاسخ آنها بوده، جوابي نيافته و دستخوش غم و اندوه شده است. غمي كه بيشتر ناشي از ندانستن است كه اين را من نمي‌توانم بپذيرم. همان طور كه در جاي ديگري گفته‌ام، غم عارفان از نيافتن جواب براي پرسش‌هاي وجودي نيست، حيرت اندوه نمي‌آورد، جهل اندوه نمي‌آورد. اندوه علل ديگري دارد، آنهايي كه در روانشناسي احساسات و عواطف كار مي‌كنند هيچگاه نگفته‌اند كه نيافتن پرسش به يك پاسخ اندوه مي‌آورد. اندوه همواره به سبب جدا شدن از يك وضع مطلوب است.

اما در مقاله چهارم با عنوان «حجم زندگي در مرگ»، ايشان به مقوله مرگ در آراي سپهري مي‌پردازد. به لحاظ محتوا چندان مخالفتي با آن ندارم، ولي به نظرم مي‌آيد كه به تعبير من در اين مقاله هشت چيز به صورت آشفته و پراكنده با هم آمده‌اند. گاهي مرگ محل بحث ما است به عنوان واقعه‌يي كه در يك آن در آخرين لحظه عمر ما رخ مي‌دهد، گاهي حالت احتضار محل بحث ما است يعني از روزي كه من يقين مي‌كنم كه از اين بستر زنده بيرون نخواهم آمد تا روز مرگ. يك بحث سوم پس از مرگ است و بحث چهارم مرگ پيچيده در زندگي است، به اين معني كه ما در هر آني از حالات زندگي؛ هم در حال زندگي هستيم هم در حال مرگ. هر كدام از اين چهار بحث احكام كاملا جداگانه‌يي با هم دارند، كه هر كدام از آنها را مي‌توان از دو ديدگاه به آنها نگاه كرد، يكي اينكه خود آن با ما چه مي‌كند و ديگر اينكه تلقي آن با ما چه كار مي‌كند. مثلا مرگ آبجكتيو، بي‌شك و شبهه به زندگي من خاتمه مي‌دهد اما انديشه به آن مرگ چه؟ آن هم به زندگي خاتمه مي‌دهد؟ به نظر بسياري از عارفان زندگي من از روزي آغاز مي‌شود كه به مرگ بينديشم.

مقاله‌هاي پنجم، ششم و هفتم با عنوان «طرحواره‌يي از عرفان مدرن»، يك سه‌گانه هستند كه طرح دكتر دباغ را از «عرفان مدرن» ساخته‌اند. مهندس افراسيابي اشارات فراوان و نقدهاي بسياري را درباره اين طرحواره بيان كردند كه من هم خيلي با آنها همدلي دارم، اما يك نكته را مهندس افراسيابي به آن اشاره كردند ولي نه آنقدر كه شايان توجه است و آن اين است كه دكتر دباغ معتقدند عرفان مدرن مبناهايي دارد: انسان‌شناختي، معرفت‌شناختي و اخلاقي. در ديدگاه اخلاقي پيش‌فرض دكتر دباغ رويكرد مك داول است كه اوصاف اخلاقي از كيفيات ثانويه هستند. از ديدگاه معرفت‌شناختي نيز ايشان ديدگاه شهودي را اختيار كرده است. دكتر دباغ مي‌گويند كه شهود يكي از منابع شناخت است، كه درست هم هست. در واقع شش منبع وجود دارد كه همه معرفت‌شناسان روي آنها به عنوان منابع شناخت اجماع دارند: ادراك حسي، درون‌نگري، حافظه، گواهي، شهود و استدلال. بر اين مبنا، ايشان تجارب عرفاني را نيز از مقوله شهود به حساب آورده‌اند و آن را داراي حجيت معرفت‌شناختي دانسته‌اند. اما اين سخن مبتني بر يك خطاست، آن نوع شهودي كه يكي از منابع شش‌گانه شناخت است، فرق مي‌كند با شهود مورد نظر عرفا. گزاره شهودي گزاره‌يي‌ است كه وقتي بر ذهن و ضمير تو عرضه مي‌شود هر چه به ذهن فشار مي‌آوري، نمي‌تواني آن را قبول نكني. عجز از عدم تصديق به يك قضيه، آن قضيه را يك قضيه شهودي مي‌كند، مثلا گزاره‌يي شبيه «هر كسي جوان‌تر از پدر و مادر خودش است». اما علاوه بر اين شش منبع كه مورد اجماع همه معرفت‌شناسان است، بسياري منابع شناخت ديگر وجود دارد، مثل دورآگاهي، پيش‌آگاهي، نهان‌بيني، وحي و تجربه عرفاني كه برخي از معرفت‌شناسان آنها را به عنوان منبع شناخت قبول دارند و برخي قبول ندارند. كشف و شهود عرفاني اصلا و ابدا مورد اجماع همه معرفت‌شناسان نيست. بر اين مبنا دكتر دباغ بر پايه يك نوع اشتراك لفظي كه در زبان فارسي وجود دارد، بين شهود به عنوان يكي از منابع شناخت و مكاشفات عرفاني خلط كرده‌اند. بنابراين ركن دوم فراهم آمده از سوي ايشان، براي مباني فلسفي « عرفان مدرن» مورد نظر خويش، بلاتكليف مي‌ماند.

مقاله هشتم مقاله‌يي است به نام  «سفر به روشني خلوت اشيا» كه به مقوله عشق در آثار سپهري اختصاص دارد. دكتر دباغ البته پذيرفته‌اند و من هم مي‌پذيرم، عشقي كه عرفايي مثل عطار، مولانا و امثال اينها از آن دم مي‌زنند عشقي است كه متعلقش انسان‌هاي ديگر نيستند و عشق ماورايي است و متعلقش در واقع خداست. اما ايشان معتقدند دو نوع عشق ديگر هم وجود دارد: يك نوع عشق اروتيك، عشق انسان به انساني ديگر، حال عارفان نظرشان درباره اين عشق چيست؟ دكتر دباغ به حق جواب مي‌دهد كه عارفان به اين عشق دو ديدگاه دارند برخي آن را لازمه عشق الهي مي‌دانند و برخي آن را مقدمه اجتناب‌ناپذير عشق الهي نمي‌دانند. نظر ايشان اين است كه اتفاقا سپهري هم از گروه دوم است كه من هم تا اينجا موافقم. بعد يك عشق دومي طرح مي‌كنند كه انسان به همه انسان‌هاي ديگر دارد كه به آن عشق برادرانه مي‌گويند كه بر پايه سخن عيسي درباره عشق به همسايه است. دكتر دباغ مي‌گويد برخي عارفان معتقدند كه بدون كاستن از درد و رنج ديگران هم مي‌شود به خدا رسيد و برخي ديگر با اين راي موافق نيستند و اينكه عارفان غالبا اين موضوع را ضروري نمي‌دانستند و سپهري هم اين گونه بوده است. من در باب نكته اخير ميزاني شك دارم. مهندس افراسيابي هم اشاره‌يي كردند، ولي من مي‌خواهم يك مقدار واضح‌تر اين مطلب را خدمت‌تان عرض كنم. ببينيد، در زندگي معمولا كارهايي هستند كه من براي سود خودم انجام مي‌دهم و خوشي زندگي است و كارهايي هم كه براي سود زندگي ديگران انجام مي‌دهم، خوبي زندگي است. در اين ميان، اگرچه عارفاني چون سپهري به معنايي ديگرگزين نبودند، ولي چون خوبي زندگي را در جهت افزايش خوشي زندگي مي‌ديدند، به معنايي هم ديگرگزين بودند. يعني اين عارفان مي‌گويند من براي اينكه به خدا برسم از نفع رساندن به ديگران، خودم هم در حال سود بردن هستم. من نظرم اين است كه، عارفاني چون سپهري كه معتقدند بدون كاستن از درد و رنج ديگران هم مي‌شود به خدا رسيد، آن را به معناي اول مي‌دانند و نه به معناي دوم. يعني اخلاقي زندگي نمي‌كنم كه فقط به ديگران نفع برسانم، بلكه معتقدم كه در نفع رساندن به ديگران خودم هم سود مي‌برم.

 

قسمت اول سخنانم گفته شد، ولي ديگر به قسمت دوم نمي‌پردازم كه آيا سهراب سپهري «عارف مدرن» است يا خير؟ دكتر دباغ سهراب سپهري را «عارف مدرن» مي‌دانند و اگر واقعا «عرفان مدرن» اين است كه ايشان مي‌گويند حرف‌شان ناسازگاري ندارد غير از يكجا و آن هم مهندس افراسيابي به آن توجه داشتند، كه دكتر دباغ يكي از وجوه افتراق «عرفان مدرن» و كلاسيك را در اين مي‌داند كه «عارف مدرن» نمي‌تواند از دغدغه درد و رنج ديگري فارغ باشد ولي خودشان در مقاله آخر گفتند كه سپهري به درد و رنج انسان‌هاي ديگر عنايت نداشت و معتقد بود نيازي نيست براي عشق الهي دغدغه درد و رنج انسان‌هاي ديگر را داشت. اين يك عنصر، سپهري را از «عارف مدرن» بودن خارج مي‌كند. بنابراين مي‌خواهم بگويم همه آن چيزهايي كه دكتر دباغ درباره سپهري گفته است صادق است، به جز اين نكته اخير. اميدوارم ايشان هم در سپهري‌پژوهي خويش و هم در پروژه «عرفان مدرن» خود موفق باشند.

البته من وجوه مخالفت فراواني با پروژه «عرفان مدرن» دكتر دباغ دارم، اما چه باك كه اكوسيستم فرهنگي ما، فقط زماني به بقاي خويش ادامه مي‌دهد كه اين فرآورده‌هاي فرهنگي مختلف در آن وجود داشته باشند. من هميشه گفته‌ام كه بزرگ‌ترين خطر فرهنگي براي يك جامعه، تك‌آوايي شدن فرهنگي آن جامعه است.

 

در این ارتباط

- فایل صوتی  سخنرانی استاد ملکیان در  جلسه رونمايي، نقد و بررسي كتاب «در سپهر سپهري»

-سخنرانی مهندس نیما افراسیابی  در جلسه رونمایی از کتاب در سپهر سپهری

 

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید