بحران مطالعه، گفت و گو و نقد در دانشگاه

خبرگزاری دانشجو: یکی از راهکارهای رشد علوم انسانی، گسترش پژوهش و همچنین ترویج امر مطالعه، گفت و گو، نقد و مناظره میان اساتید دانشگاه است. در این خصوص گرچه تاکنون تبلیغات متعددی صورت گرفته اما آنچنان که باید به یک روند جدی در میان دانشگاهیان ما تبدیل نشده است و استادان مسلم این رشته از یک سو رغبت زیادی به…

خبرگزاری دانشجو: یکی از راهکارهای رشد علوم انسانی، گسترش پژوهش و همچنین ترویج امر مطالعه، گفت و گو، نقد و مناظره میان اساتید دانشگاه است. در این خصوص گرچه تاکنون تبلیغات متعددی صورت گرفته اما آنچنان که باید به یک روند جدی در میان دانشگاهیان ما تبدیل نشده است و استادان مسلم این رشته از یک سو رغبت زیادی به مطالعۀ آثار جدید فلسفی و از سوی دیگر اقبال چندانی به حضور در جلسات گفت و گو و نقد فلسفی ندارند. در راستای بررسی این مسئله با دکتر هدایت علوی تبار، استاد فلسفۀ دانشگاه علامه طباطبایی به گفت و گو نشسته ایم که حاصل آن را می خوانید:

به نظر شما علت اینکه در جامعۀ علمی امروز ایران اساتید توجه کمتری به مطالعه دارند چیست؟

کمبود مطالعه در میان اساتید دانشگاه عوامل متعددی دارد که به دو عامل اشاره می کنم: عامل نخست نداشتن وقت کافی است. اساتید دانشگاه به عنوان بخشی از جامعۀ کنونی ایران دچار همان مشکلات اقتصادی هستند که اکثریت جامعه با آن دست و پنجه نرم می کنند. استاد دانشگاه، به ویژه اگر سابقۀ زیادی نداشته باشد، با حقوقی که از دانشگاه دریافت می کند نمی تواند زندگی خود را اداره کند و ناچار است به کارهای دیگر بپردازد. یکی از این کارها تدریس در مراکز علمی گوناگون است. برخی از اساتید علاوه بر تدریس در مراکز آموزشی در تهران برای تدریس به شهرستان ها نیز می روند. از دیگر کارهایی که اساتید معمولاً برای کسب درآمد انجام می دهند راهنمایی، مشاوره یا داوری پایان نامه است. برخی از اساتید نه تنها در دانشگاهی که در آن مشغول به کار هستند بلکه در دانشگاه ها و پژوهشگاه های دیگر نیز پایان نامه می گیرند و گاهی حساب این پایان نامه ها از دست خودشان هم خارج می شود. علاقه به مشارکت در پایان نامه، به ویژه پایان نامه دکتری، در حدی است که گاهی در گروه های آموزشی در این زمینه رقابت وجود دارد و برخی از اساتید، با به کارگیری شیوه های گوناگون، خود را به دانشجو تحمیل می کنند. البته مسلم است که این­ گونه اساتید وقت کافی برای خواندن پایان نامه نمی گذارند اما حتی ورق زدن پایان نامه های متعدد و شرکت در جلسه های دفاع بخشی از وقت آنان را به خود اختصاص می دهد. رفتن از این کلاس به آن کلاس و از این جلسۀ دفاع به آن جلسۀ دفاع عملاً اساتید را، به تعبیر یکی از مشاهیر، به «مسافرکش علمی» تبدیل کرده و وقتی برای مطالعۀ جدی برای آنان باقی نگذاشته است، به طوری که استادی دانشگاه در برخی موارد از شغلی علمی به شغلی اجرایی تبدیل شده است. از این گذشته برخی از اساتید در کنار شغل دانشگاهی به فعالیت های اقتصادی روی آورده اند که ربطی به شغل اصلی شان ندارد و بخشی از وقت آنان را می گیرد.

عامل دوم عدم احساس نیاز است. برخی از اساتید کتاب یا جزوه ای را مبنای کلاس قرار داده و آن را تدریس می کنند و نیازی نمی بینند که آن را با اطلاعات جدید کامل کنند. آنان هر نیمسال این جزوه یا کتاب نخ نما شده را درس می دهند و کسی هم به آنان ایرادی نمی گیرد. در اینجا دانشجویان می توانند نقش مؤثری داشته باشند. اگر دانشجویان با انگیزۀ علمی سر کلاس حاضر شوند و نسبت به درس از خود علاقه نشان دهند می توانند استاد را ترغیب به مطالعه و روزآمد کردن مطالبش کنند اما متأسفانه بسیاری از دانشجویان فقط برای گرفتن مدرک سر کلاس حاضر می شوند و محتوای کلاس برایشان چندان اهمیت ندارد و همین موضوع استاد را بی انگیزه می کند. استاد، اگر علایق شخصی نداشته باشد، دلیلی نمی بیند که وقت بگذارد و منابع جدید را مطالعه و کلاسش را پربار کند. او با اندکی مطالعه می تواند هر درسی را تدریس کند. به همین دلیل است که می بینیم برخی از اساتید در زمینه های گوناگون و گاهی کاملاً متفاوت تدریس می کنند. اساتید نه تنها برای تدریس بلکه برای کارهای قلمی خود نیز احساس نیاز به مطالعه نمی کنند زیرا در جامعۀ علمی ما نقد اهمیت چندانی ندارد. اگر هر اثر علمی که چاپ می شود مورد داوری و ارزیابی دقیق قرار گیرد نویسنده جرأت نمی کند که هر مطلبی را در اختیار مجله یا ناشر قرار دهد. وقتی اثری که به چاپ می رسد با هیچ واکنشی، نه مثبت نه منفی، مواجه نمی شود نویسنده انگیزۀ خود را برای کار دقیق، که مبتنی بر مطالعۀ گسترده است، از دست می دهد و با خواندن چند منبع به خود اجازه می دهد که دربارۀ موضوع دست به قلم ببرد. از این رو شاهد هستیم که برخی از اساتید در بارۀ موضوعات کاملاً متفاوت مطلب می نویسند.

در چنین شرایطی آیا محیط آکادمیک ما شرایطی را رقم زده است که بتوان گفت در این دانشگاه اندیشه با اندیشه پاسخ داده می ‌شود؟

اگر قرار است دانشگاه محل امنی برای تضارب آزادانۀ آراء باشد باید میان دانشگاه و سیاست فاصلۀ مطمئنی وجود داشته باشد. متأسفانه یکی از آفت هایی که گریبان محیط های دانشگاهی را گرفته و لطمه های زیادی وارد آورده سیاسی شدن این محیط ها است. البته منظورم این نیست که در محیط های دانشگاهی به مباحث سیاسی پرداخته نشود بلکه حزب یا جناحی که در سیاست حاکم می شود نباید خط مشی دانشگاه را تعیین کند و از محیط دانشگاهی در جهت اهداف خود استفاده کند. با تأسف باید گفت در کشور ما هیچ چیز از سیاست جدا نیست و همین مسئله باعث شده است تا فضای دانشگاهی به ناچار از جناح سیاسی حاکم تبعیت کند. در واقع همواره سیاستمداران تکلیف دانشگاهیان را معلوم کرده اند. از زمان تأسیس دانشگاه در کشور تاکنون هر گاه فضای سیاسی باز بوده در دانشگاه نیز شاهد بوده ‌ایم که اندیشه با اندیشه پاسخ داده شده است و هر گاه فضای سیاسی بسته بوده در دانشگاه نیز اندیشه با چماق پاسخ داده شده است. این به معنای تبعیت علم و دانش از سیاست و از دست رفتن استقلال دانشگاه است که اثرات نامطلوبی دارد. این در حالی است که در کشورهای پیشرفتۀ دنیا جو حاکم بر دانشگاه ربطی به اینکه کدام حزب در انتخابات پیروز شده است ندارد. جو دانشگاه در اختیار دانشگاهیان است و هیچ سیاستمداری نیز حق دخالت در آن را ندارد. به همین دلیل است که دانشگاهیان به صراحت از سیاستمداران انتقاد می کنند و نگران از دست دادن شغل خود نیز نیستند!

زمانی که مطالعه به عنوان یکی از مهم ­ترین عوامل رشد علوم انسانی تبدیل به یک عادت یا صرفاً مد فرهنگی شود، چه آسیب هایی را برای جامعۀ دانشگاهی ما در بر دارد؟

وقتی کلمۀ «مد» را می ‍شنویم معمولاً به یاد لباس و مانند آن می افتیم اما باید دانست که در امور فرهنگی و علمی نیز گاهی با این پدیده مواجه می شویم. گاهی دانشجویان و حتی اساتید بدون آنکه موضوعی برای آنان به صورت مسئله درآمده باشد و در نتیجه دغدغۀ پرداختن به آن را داشته باشند، صرفاً به علت رواج موضوع به آن روی می آورند و در واقع همرنگ جماعت می شوند، غافل از اینکه مطالعه زمانی هدفمند است که در پی حل مسئله باشد. انسانی که مسئله دارد و از طریق مطالعه می خواهد مسایل فکری خود را حل کند می تواند امید داشته باشد که به راه حل دست یابد اما اگر مطالعه فقط برای هماهنگ کردن خود با فضای موجود باشد به نتیجه و راه حل نمی رسد زیرا اصلا مسئله ‍ای مطرح نشده تا راه حلی داشته باشد. از سوی دیگر همان طور که اهل مد گاهی لباسی را که از آن خوششان نمی آید فقط برای اینکه مد شده است می پوشند دانشجویان نیز گاهی برای عقب نماندن از غافله، کتابی را که دوست ندارند می خوانند. در این زمینه مثال های گوناگونی می توان زد. پس از خودکشی صادق هدایت آثار و افکار او مد شد و بسیاری از دانشجویان فقط برای گرفتن ژست فرهنگی کتاب های او را می خواندند. البته برخی نیز کتاب ها را بدون آنکه خوانده باشند فقط زیر بغل می زدند و ادای روشنفکری در می آوردند. همین اتفاق در زمانی که افکار چپی در ایران رواج داشت در مورد آثار مارکس و پیروانش افتاد. امروزه نیز دیده می شود که توجه برخی دانشجویان به فیلسوفانی مانند هایدگر فقط برای پیروی از مد و ژست گرفتن است نه حل کردن مشکلی از مشکلات فکری خود یا جامعه. یکی از آسیب های این نوع رویکرد به موضوعات فرهنگی این است که وقت و انرژی افراد و همچنین امکانات دانشگاه که می تواند در جای درست به کار گرفته شود عملاً هدر می رود.

چه نسبتی میان فرهیختگی و کتابخوانی وجود دارد؟ آیا کتاب خواندن یعنی فرهیخته بودن؟

فرهیختگی ترکیبی از علم و ادب یا تعلیم و تربیت است. از این رو کتاب خواندن برای فرهیختگی شرط لازم است نه شرط کافی. جزء اول جنبۀ کمی دارد اما جزء دوم کیفی است. انسانی که اهل کتاب و مطالعه است بر معلومات خود می افزاید و این در جای خود لازم است اما ادب و تربیت لزوماً با مطالعه به دست نمی آید. فرق دانشمند و فرهیخته در همین جاست. عالم یا دانشمند کسی است که در زمینۀ خاصی دانش اندوخته و به معلوماتش به لحاظ کمی افزوده است اما همین شخص می تواند انسانی خبیث یا دست کم فاقد فضایل اخلاقی باشد. علم مانند چراغ عمل می کند که اگر در دست دزد باشد «گزیده تر برد کالا». به تعبیر دیگر، علم می تواند همچون تیغی در دست زنگی مست باشد. کافی است نگاهی به تاریخ بیفکنیم تا دانشمندان یا کتابخوان های بسیاری را ببینیم که دست به اعمال خلاف اخلاق زده اند و به همین دلیل به هیچ وجه فرهیخته نبوده اند. برای مثال موسولینی و مائو به مطالعه بسیار علاقه داشتند و کتاب های زیادی خوانده بودند ولی جنایت های زیادی نیز مرتکب شدند. اخیراً جان سرل، فیلسوف تحلیلی، به علت آزار جنسی دانشجویانش از دانشگاه اخراج شد. چند سال پیش در کشور خودمان سرقت علمی چند استادتمام فلسفه سر و صدای زیادی به پا کرد. همچنین گاهی شاهد هستیم که برخی از عالمان به جان یکدیگر می افتند و همۀ دستاوردهای علمی یکدیگر را به هیچ می انگارند و با بغض و کینه سخن می گویند. این رویکرد نشانی از فرهیختگی ندارد و نشان می دهد که می توان کتابخوان و عالم بود ولی فرهیخته نبود.


فیلسوفان ایرانی حداقل فیلسوفان این روزگار میانۀ چندانی با گفت و گو و تبادل نظر و به بیان بهتر مباحثه ندارند. ‌چرا این مسئله میان اندیشمندان حوزۀ فلسفه در ایران کمرنگ شده است؟ و چگونه می توان روحیۀ مناظره را در میان این قشر از نو احیا کرد؟

اگر تقسیم انسان ها به عوام و خواص را بپذیریم باید بگوییم که یکی از ویژگی های عوام این است که دست به بازاندیشی در عقاید خود نمی زنند و درصدد تغییر، اصلاح یا رشد کیفی آن برنمی آیند. آنان به عللی به نظریه ای معتقد شده اند و با اعتقاد به آن زندگی می کنند و از دنیا می روند بدون آنکه کوچک ترین نیازی به بازنگری در آن احساس کنند. در مقابل، خواص، که فیلسوفان را نیز شامل می شود، همواره در حال بررسی نظریات خود هستند و محاسن و معایب آن را می سنجند. البته این بررسی و سنجش لزوماً به معنای تغییر اساسی نظریه نیست بلکه می تواند آن را تکمیل کند یا غنا بخشد. بی تردید یکی از راه های رسیدن به این هدف، گفت و گو و تبادل نظر است. در بحث و تبادل نظر است که نقاط قوت و ضعف یک نظریه خود را نشان می دهند. انسان ها معمولاً به دلایل روان شناختی و جامعه شناختی به عقاید خود دلبستگی دارند و این دلبستگی ممکن است مانع داوری بی طرفانۀ آنان در خصوص درستی یا نادرستی عقایدشان شود و اجازه ندهد تا بدون تعصب به آن نگاه کنند. در اینجا فردی که طرف گفت و گو قرار می گیرد و فاقد چنین دلبستگی ای است بهتر می تواند ضعف های نظریه را تشخیص دهد. بنابراین گفت و گو یکی از راه های مناسب در روند بازاندیشی در نظریات و عقاید است.

متأسفانه یکی از عواملی که باعث شده است تا در میان فیلسوفان ایرانی در عصر کنونی گفت و گو و تبادل نظر به اندازۀ کافی صورت نگیرد آفتی به نام «عوام زدگی» است. ما امروزه در جامعۀ فلسفی کشور، در برخی موارد، با پدیدۀ «فیلسوفان عامی» مواجه هستیم که عقاید خود را حقیقت مطلق می دانند و باب هرگونه چون و چرا را در خصوص آن می بندند. رشد عقاید این دسته از فیلسوفان فقط کمی است نه کیفی. آنان، مانند عوام، به عقاید خود می چسبند و احتمال نیز نمی دهند که ممکن است دست کم بخش کوچکی از آن اشتباه باشد. از این رو، نیازی به گفت و گو نمی بینند و اگر هم گفت و گو می کنند برای رفع شبهات یا اقناع و اسکات طرف مقابل است نه برای پی بردن به کاستی های نظریۀ خود و رسیدن به حقیقت. مسلم است که این گفت و گو نمی تواند سازنده باشد. این جزم اندیشی و انحصارگرایی زیبندۀ فیلسوف نیست و عملاً گفت و گو را ناممکن می سازد. هیچ گفت و گوی سازنده ای میان دو نفر که یکی از آنان ادعا می کند که همۀ حقیقت را می داند برقرار نخواهد شد. زیرا در این حالت، طرف مقابل فردی خواهد بود که باید حقیقت را به او فهماند، یعنی فرد گمراهی که باید ارشادش کرد. در اینجا احترام متقابل که لازمۀ گفت و گو است وجود ندارد. در گفت و گوهای سقراطی می بینیم که سقراط، که به درستی می توان او را «فیلسوف گفت و گو» نامید، بدون پیش داوری در جستجوی حقیقت است و آن را از راه گفت ‍و گو می جوید. او به هر نظریه ای که مطرح می شود اهمیت می دهد و در مورد آن بحث می کند بدون آنکه آن را لزوماً بپذیرد. این شیوه باید سرلوحۀ کار فلسفی قرار گیرد.


کمتر شاهد آن هستیم که آرای دیگر فلاسفه (اعم  غربی و اسلامی) به نقد جدی گذاشته شود،‌ علت این امر را چه می دانید؟

نه تنها در فلسفه بلکه  به طور کلی در جامعۀ ما جای نقد جدی و سازنده خالی است. دلیل این امر آن است که ما نقد را اصولاً امر قبیحی می دانیم. در این مجال نمی توان به علل گوناگون این موضوع پرداخت اما ما از دیرباز هر گاه خواسته ایم از فردی تعریف کنیم فقط محاسنش را گفته ایم و تصورمان این بوده که اگر در کنار صد حسن یک عیب او را بگوییم به وی بی احترامی کرده ایم. در مقابل، وقتی تصمیم گرفته ایم که از فردی انتقاد کنیم فقط عیب هایش را دیده ایم. به عبارت دیگر، همه چیز و همه کس را یا سیاه دیده ایم یا سفید.

نقد فیلسوفان غربی و اسلامی نیز در جامعۀ علمی ما چندان رواج ندارد. این موضوع عواملی دارد که از میان آنها، در هر مورد، به یک عامل اشاره می کنم. در مورد فلسفۀ غربی باید گفت برای نقد هر حوزۀ معرفتی ابتدا باید در آن تخصص پیدا کرد و آن را به درستی فهمید. فهم، شرط نقد است. اکنون باید دید در کشور چه تعداد متخصص فلسفۀ غربی که این فلسفه را به خوبی خوانده اند و همۀ بسترهای تاریخی، اجتماعی، اقتصادی و فکری رشد آن را می دانند وجود دارد. تخصص در هر زمینه ای شرایط و ضوابطی دارد. برای مثال یکی از شرایط تخصص در زمینۀ فلسفه توانایی خواندن آثار فیلسوف به زبان اصلی است. بنابراین کسی که برای مثال زبان آلمانی نمی داند نمی تواند در زمینۀ هیچ یک از فیلسوفان آلمانی ادعای تخصص کند. حال در میان اهالی فلسفه چند نفر زبان آلمانی یا فرانسوی می دانند. اکثر اساتید فلسفه نه تنها این دو زبان را نمی دانند بلکه به زبان انگلیسی هم تسلط ندارند. باید پذیرفت که در بسیاری از حوزه های فلسفۀ غربی در کشور ما متخصص به معنای واقعی کلمه وجود ندارد و به همین دلیل در این حوزه ها یا اصلاً کار نشده یا کار کمی شده است. ما در زبان فارسی در زمینۀ بسیاری از مکتب های فلسفۀ غربی یا فیلسوفان غربی حتی یک کتاب خوب، چه به صورت تألیف چه به صورت ترجمه، نداریم. در برخی حوزه ها نیز آثار خوب بسیار اندک است و با آنها نمی توان درک کامل و جامعی از همۀ ابعاد موضوع پیدا کرد. در این حوزه ها نمی توان دست به نقد زد زیرا نقد فلسفه ای که هنوز به درستی فهمیده نشده کار علمی نیست. بنابراین یکی از دلایل کمبود نقد در خصوص فلسفۀ غربی نبود افراد متخصص در زمینۀ بسیاری از حوزه های این فلسفه در کشور است.   

ممکن است گفته شود ما اساتید بسیاری داریم که در گروه های متعدد فلسفه مشغول تدریس فلسفۀ غربی هستند. در پاسخ باید گفت در کشور ما تدریس آراء یک فیلسوف به معنای داشتن تخصص در زمینۀ فلسفۀ او نیست. بنابراین نباید وجود اساتید فلسفۀ غربی را در دانشگاه هایمان به معنای وجود متخصصان این نوع فلسفه دانست. بسیاری از مدرسان فلسفۀ غربی در دانشگاه ها تخصص لازم را برای این کار ندارند. از سوی دیگر، تعداد همین مدرسان نیز زیاد نیست. تعداد گروه های آموزشی که در آنها فلسفۀ غربی تدریس می شود انگشت شمار است و به نظر نمی رسد که متولیان آموزش عالی قصد گسترش آنها را داشته باشند. ما اگر می خواهیم فلسفۀ غربی را نقد کنیم ابتدا باید آن را به خوبی بشناسیم و لازمۀ این کار گسترش مراکزی است که به امر تعلیم این نوع فلسفه اشتغال دارند. البته نباید فراموش کرد که بسیاری از افرادی که امروزه در کشور در زمینۀ فلسفه قلم می زنند و کارهای جدی و مهمی نیز انجام داده اند بیرون از محیط دانشگاه هستند و بر تعدادشان روز به روز افزوده می شود که باید آن را به فال نیک گرفت اما تعداد آنان نیز اندک است و همۀ آنان را نیز نمی توان متخصص فلسفه دانست.

مشکل زمانی حاد می شود که بخواهیم فلسفۀ غربی را از منظر فلسفۀ اسلامی نقد کنیم. در اینجا به فردی نیاز داریم که در دو قلمرو متخصص باشد، یعنی هم عربی بداند و بر فلسفۀ اسلامی مسلط باشد و هم یکی از زبان های اروپایی را بداند و به فلسفۀ غربی تسلط داشته باشد. تعداد این افراد زیاد نیست و همین امر کار نقد فلسفۀ غربی از منظر فلسفۀ اسلامی را دشوار می کند.

در خصوص نقد فلسفۀ اسلامی باید گفت یکی از دلایلی که مانع نقد این نوع فلسفه شده این است که گروهی فلسفۀ اسلامی را به اسلام گره زده اند و گمان می کنند این فلسفه یکی از اجزاء ذاتی اسلام است، به طوری که نقد آن را نقد اسلام می دانند و به همین دلیل نه تنها خود از آن پرهیز می کنند بلکه به کسانی که به نقد فلسفۀ اسلامی می پردازند اتهام ضدیت با اسلام می زنند. امروزه در دانشگاه های ما به سادگی نمی توان از فلسفۀ اسلامی و فیلسوفان اسلامی انتقاد کرد. البته اگر استاد، مدرس فلسفۀ اسلامی باشد و از موضع این فلسفه به برخی نظریات فیلسوفان اسلامی انتقاد کند موضوع تحمل می شود اما اگر وی مدرس فلسفۀ غربی باشد و از موضع این فلسفه از فلسفۀ اسلامی انتقاد کند این امر برای برخی از افراد قابل تحمل نیست و تصور می کنند که استاد در حال تیشه زدن به ریشۀ اسلام (یا حتی جمهوری اسلامی) است!

حقیقت این است که گرچه اسلام به بحث های نظری و عقلی پرداخته و به آن اهمیت داده است اما اگر فلسفه را به معنای دقیق آن تعریف کنیم ربطی به اسلام یا هیچ دین دیگری ندارد. اسلام یا ادیان دیگر نیامده اند تا به پیروانشان فلسفه بیاموزند. حتی عده ای اصطلاح «فلسفۀ اسلامی» را درست نمی دانند زیرا باعث این تصور می شود که این نوع فلسفه جزیی از اسلام است. باید قبول کرد که فلسفه از راه ترجمۀ متون یونانی در دورۀ نهضت ترجمه وارد عالم اسلام شد و متفکران مسلمان آن را وسیلۀ خوبی برای دفاع عقلانی از اعتقادات اسلامی تشخیص دادند و البته در جای خود برای بسیاری از افراد مفید هم بوده است اما این بدان معنا نیست که بدون آن نمی توان مسلمان بود. انسان می تواند هیچ چیز از فلسفه نداند و یا حتی با آن مخالف باشد و در عین حال مسلمان باشد. برای مثال امام محمد غزالی از مخالفان فلسفه بود اما لقب «حجه الاسلام» داشت. او در کتاب مهمش به نام «تهافت الفلاسفه» (تناقض گویی فیلسوفان) روش عقلی فیلسوفان را نادرست می داند و معتقد است که به جای این روش باید به وحی و شرع تمسک جست و حقیقت را از سرچشمۀ راستین آن دریافت کرد. برخی از علمای اسلام نیز پرداختن به فلسفه را فقط برای پاسخ گفتن به شبهات فلسفیِ کفار ضروری دانسته و در غیر این صورت هیچ نیازی به آن ندیده اند.

بنابراین گروهی به علت اینکه معتقدند فلسفۀ اسلامی و اسلام پیوند ذاتی دارند فلسفۀ اسلامی را نقد نمی کنند و گروهی دیگر که این اعتقاد را ندارند چون این اعتقاد تا اندازه ای رواج دارد ترجیح می دهند راه احتیاط را در پیش گیرند و عطای نقد فلسفۀ اسلامی را به لقایش ببخشند. این یکی از عواملی است که باعث شده است تا نقد فلسفۀ اسلامی در کشور ما رواج چندانی نداشته باشد.

برخی معتقدند برای آنکه فلسفیدن (فلسفی فکر کردن) میان مردم رایج شود، ‌باید این دانش را کاربردی کرد.‌ به نظرتان راهکارهای کاربردی کردن فلسفه چیست؟ و چگونه فلسفه در مقام کاربرد در اجتماع حضور خواهد یافت؟

موضوعات فلسفی را، از یک جهت، می توان به دو دسته تقسیم کرد: اول، موضوعات انتزاعی که برای مثال در مابعدالطبیعه یا متافیزیک از آنها بحث می شود مانند جوهر و عرض و غیره و دوم، موضوعات انضمامی که برای مثال در فلسفه های به اصطلاح مضاف مانند فلسفۀ دین، فلسفۀ هنر، فلسفۀ سیاست، فلسفۀ اخلاق و مانند آن مورد بحث قرار می گیرند. در فلسفۀ سنتی، چه فلسفۀ غربی و چه فلسفۀ اسلامی، تا اندازه ای به موضوعات نوع دوم پرداخته شده است، اما امروزه در فلسفۀ غربی گرایش زیادی به بحث دربارۀ فلسفه های مضاف دیده می شود و دلیل این امر آن است که فلسفۀ غربی روز به روز کاربردی تر می شود. موضوعات انتزاعی موضوعاتی هستند که با زندگی روزمره انسان ها ارتباط مستقیم ندارند اما موضوعاتی که در فلسفه های مضاف از آنها بحث می شود موضوعات انضمامی و کاربردی هستند و بیش تر حاصل مسایلی هستند که در زندگی روزمره برای انسان ها روی داده اند و پرداختن به آنها می تواند به حل بسیاری از مسایل و مشکلات اجتماعی مردم کمک کند.

از سوی دیگر در گذشته فلسفه قلمروی بسته ای داشت و به هر بحثی اجازۀ ورود به این قلمرو داده نمی شد ولی امروزه فیلسوفان غربی به این سو رفته اند که دامنۀ فلسفه را بازتر کنند و بسیاری از بحث هایی را که در گذشته جزء موضوعات فلسفی به حساب نمی آمدند در زمرۀ این موضوعات بدانند. برای مثال در برخی گروه های فلسفه در دانشگاه های غربی، با توجه به مسایل موجود در آن جوامع، درس ها یا سخنرانی هایی با عنوان «فمنیسم»، «همجنس گرایی»، «سقط جنین»، «فلسفۀ پول» «معنای زندگی» «فلسفه برای کودکان» و مانند آن دیده می شود که نشان دهندۀ ورود موضوعات جدید به قلمروی فلسفه است. امروزه درک سنتی از فلسفه تغییر کرده است و هر نوع بحث ریشه ای در خصوص هر موضوعی، که به کاوش در زمینۀ مبانی آن می پردازد، بحثی فلسفی دانسته می شود.

فلسفه های مضاف و موضوعات جدید فلسفی از یک جهت به هم شباهت دارند و هر دو از امور انضمامی و کاربردی بحث می کنند و به دنبال حل معضلات جامعه هستند. در واقع اقبال فیلسوفان غربی به فلسفۀ کاربردی (applied philosophy) نشان می دهد که آنان می خواهند به عنوان یک شهروند نقشی در پیشرفت عملی جامعۀ خود داشته باشند و ثابت کنند که فلسفه مبحثی نیست که باید فقط در کلاس درس از آن بحث کرد بلکه می توان آن را از کلاس درس به متن جامعه آورد و نشان داد که این حوزۀ معرفتی کاربردهای عملی شایانی دارد. به همین دلیل است که امروزه در غرب به فیلسوفان در مسایل اجتماعی و سیاسی رجوع می شود و حضور آنان در برنامه های گوناگون مانند برنامه های تلویزیونی نشان دهندۀ ورود فلسفه به عرصۀ اجتماع است.

بنابراین پرداختن به فلسفه های مضاف از یک سو و وارد کردن موضوعات انضمامی جدید به قلمروی فلسفه از سوی دیگر می تواند راه را برای ورود فلسفه به عرصۀ اجتماع باز کند. در این صورت مردم دیگر تصور نمی کنند که فلسفه مبحثی عجیب و غریب است که فقط برخی از افراد که غم معاش ندارند در برج عاج خود به آن می پردازند و هیچ تأثیری هم در زندگی فرد در جامعه ندارد.

منبع: خبرگزاری دانشجو (با افزایش)

۰ ۰ آرا
ارزیابی شما
guest
2 Comments
Inline Feedbacks
مشاهده همه ی نظرات
نیمار
نیمار
آبان ۴, ۱۳۹۹ ۱۰:۳۵ ب٫ظ

با سلام…آقای علوی تبار نکات بسیار خوب و مفیدی را فرمودند اما یک سوال دارم از ایشان:
چرا خود شما همان جزوه ای را که در دوره ی لیسانس برای درس فلسفه های معاصر به ما درس دادید، در دوره فوق لیسانس هم بدون کوچکترین تغییری درس دادید؟
و جالبتر اینکه همان جزوه ی فلسفه های اگزیستانس را که در دوره ی فوق لیسانس به ما درس دادید در دوره ی دکتری هم بدون هیچ تغییری درس میدهید.
موی بشکافی به عیب دیگران
چون به عیب خود رسی کوری از آن…

حمید
حمید
جواب به  نیمار
آبان ۱۰, ۱۳۹۹ ۷:۵۳ ب٫ظ

من در هر سه دوره لیسانس فوق لیسانس و دکتری دانشجوی دکتر علوی تبار بوده ام. ایشان هیچ گاه در دوره فوق لیسانس درس فلسفه معاصر را تدریس نکرده اند. اگر تدریس کرده بودند من دست کم به عنوان مستمع آزاد حتما در آن شرکت کرده بودم. لذا معلوم نیست شما چگونه در کلاسی که وجود خارجی نداشته شرکت کرده و فهمیده اید که جزوه آن با جزوه کلاس لیسانس یکی است! جزوه درس فلسفه های اگزیستانس نیز در دوره فوق لیسانس صد و خورده ای صفحه بود در حالی که جزوه این درس در دوره دکتری دویست و خورده… مطالعه بیشتر»

فهرست
2
0
دیدگاه خود را با نویسنده و خوانندگان در میان بگذاریدx
()
x