روشنفکران ایرانی و آدرس های عوضی

بیژن عبدالکریمی: ۱. به مناسبت اکران مجدد فیلم مستند «تئوریسین خشونت» یه کارگردانی آقای محسن کوقان، که در خصوص پاره ای از آراء و اندیشه های آن یگانه زیست جهان ما ایرانیان، سید احمد فردید، در روزگار کنونی است، این تکلیف بر دوش من نهاده شده است که دقایقی را در این خصوص مصدع اوقات بوده و نکاتی را که…

بیژن عبدالکریمی: ۱. به مناسبت اکران مجدد فیلم مستند «تئوریسین خشونت» یه کارگردانی آقای محسن کوقان، که در خصوص پاره ای از آراء و اندیشه های آن یگانه زیست جهان ما ایرانیان، سید احمد فردید، در روزگار کنونی است، این تکلیف بر دوش من نهاده شده است که دقایقی را در این خصوص مصدع اوقات بوده و نکاتی را که به ذهنم می رسند بیان نمایم.

۲. مایلم در ارتباط با مقوله «فردید و خشونت» و به بهانه اکران فیلم مستند «تئوریسین خشونت»، چند نکته ای را در سیاق تأمل درباره شرایط تاریخی کنونی  خودمان عرض نمایم.

۳. مرادم از شرایط کنونی، هم شرایط جهانی است و هم شرایط بومی و محلی و ملی.

۴. بی تردید، یکی از مهم ترین اوصاف جهان کنونی ما ظهور و بروز خشونت است، آنچنان که شاید بتوان گفت در هیچ دوره ای از تاریخ بشر، خشونت و جنایت به یک چنین امر عادی و متداولی تبدیل نشده بود.

– در گذشته نیز جنایت و خشونت وجود داشت، طی دو جنگ جهانی، و سپس در زمان جنگ ویتنام و در بوسنی هرزگوین ما خشونت و جنایات عظیمی را می-بینیم، اما به نظر می رسد در روزگار ما خشونت و جنایت به امری کاملاً عادی و روزمره و بخشی از زندگی مان تبدیل شده، تا آنجا که حساسیت خود را نسبت بدان از دست داده ایم.

– ما هر گاه که وارد فضای رسانه ای شویم انتظار داریم اولین اخبار و در صدر همه رویدادهای جهان، خبر از ظهور خشونت و جنایتی در افغانستان، غزه، لبنان، سوریه، در افریقا یا آمریکای لاتین و… و حتی عملیات تروریستی یا جنایات هیستریک و بلادلیل سیاسی در خود اروپا و جزیزه انگلستان و آمریکا باشد.

– این در حالی است که در همان حال که می شنویم تعدادی کودک معصوم یا غیرنظامیان بی گناه در گوشه ای از جهان کشته شده اند، مشغول صرف شامیم یا خسته از کار روزانه، به کاناپه ای تکیه داده ایم و چای می نوشیم و آمار کشته شدگان و بی خانمان شدگان برایمان صرفاً یک عدد است و عمق فاجعه انسانی نهفته در پس این خشونت ها و جنایات بر وجدان مان سنگینی نمی کند و قلبی را تکان نمی دهد و وجدانی را در عمیق ترین معنای کلمه برنمی انگیزد.

– آنگاه این جنایات عظیم را در سطح جهانی و تمدنی نادیده می انگاریم و به لحاظ تاریخی و فلسفی و متافیزیکی نااندیشیده و نقدناشده باقی می گذاریم، و رابطه نظام سرمایه داری با صدور کالا و خشونت نهادهای حمایت کننده از این نظام را نمی بینیم، و بی متافیزیک شدن اخلاق در جهان مدرن را مورد تأمل قرار نمی دهیم و بحران نیهیلیسم و بی معنا شدن جهان و زندگی و انسان را نمی بینیم و از «مرگ انسان» و ظهور «آخرین انسان»، به تعبیر نیچه، یعنی ظهور انسان کوچک و حقیری که به بزرگترین فجایع تن می دهد و رمقی برای مقابله با وضعیت کنونی را ندارد، درکی نداریم،  آنگاه یک پیرمرد اهل فلسفه ایرانی را تئوریسین خشونت می نامیم؟

–  آیا این به معنای آدرس خطا دادن روشنفکران ما به جامعه نیست؟

۵. ممکن است گفته شود، عبدالکریمی مغالطه می کند و سخن روشنفکران برجسته و بنام کشور ما نه در خصوص مسائل جهانی و تمدنی بلکه صرفاً در محدوده مسائل بومی و تاریخی خودمان است.

– آنگاه بنده از ایشان می پرسم: آیا خشونت های عظیمی که در جوامع خاورمیانه ای و جهان سومی، از جمله در کشورهایی مثل عراق و لبنان و یمن و سوریه و شیلی و ونزوئلا و … صورت می گیرد، حاصل اندیش و تئوری های فرد یا افرادی همچون فردید است؟

– آیا می توان میان حوادث تلخ و وحشتناک آبانماه سال ۱۳۹۸ و ظهور این همه خشونت در جامعه را حاصل اندیشه های متفکرینی چون فردید دانست؟

– آیا به لحاظ علمی و با برشمردن جدول حضور و غیاب عوامل گوناگون، نباید اندیشید که چه عامل یا عامل های مشترکی میان کشورهای خاورمیانه ای، اروپای شرقی، آفریقایی، و آمریکای لاتینی وجود دارد که سرنوشت بسیاری از این کشورها را تقریباً شبیه هم می سازد؟

– آیا نباید ظهور میلیتاریسم و خشونت های سیاسی، هر چند تحت لوای ایدئولوژی های گوناگون، را حاصل مناسبات اجتماعی و اقتصادی بنیادی تری تلقی کرد؟ آیا در خصوص مسائل اجتماعی، سیاسی و تاریخی خود، نباید به این اصل اندیشید که «صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی»؟

– آنگاه آیا نباید روشنفکران ما به این امر زیرین اندیشیده، و بپرسند که واقعاً ریشه مصائب و بحران های ما کجاست که حتی با انقلاب عظیمی چون انقلاب ایران نیز بسیاری از مسائل اصلی جامعه ما کماکان نه تنها به قوت خود باقی ماند که حتی این مسائل به بسیاری از بحران ها تبدیل شده است و مطالبات مردم ما، بعد ازگذشت دو قرن، و علی رغم حرکت های سترگی چون انقلاب مشروطه، نهضت ملی نفت و انقلاب ایران کماکان پاسخ داده ناشده باقی مانده است تا آنجا که بسیاری از مردم ما امروز برای نیل به بنیادی-ترین مطالبات خود برای بهره مند شدن از یک زندگی اولیه انسانی سرخورده، ناامید و مأیوس شده اند؟

– من از روشنفکران به نام این کشور سؤال می کنم: آیا براستی ریشه همه این مصائب و خشونت های ساختاری ای را که امروز در جامعه ما و در بند بند پیکره حیات اجتماعی ما و در همه روابط و مناسبات ما دیده می شود، باید در آراء و اندیشه های اصحاب فلسفه ای چون سید احمد فردید و رضا داوری اردکانی جست وجو کرد؟

۶. اجازه دهید به دلیل بحران های عظیمی که در جامعه ما وجود دارد و به خاطر دردهای عظیم و بی-شماری که قوم تاریخی و ملت کهنسال ما و مردم نجیب و زخم خورده ما با آن روبرویند، جسارت کرده، همه روشنفکران به نام این دیار، و بالاتر از آن همه دانشگاهیان، را در زیر تیغ تیز انتقاد صریح و بی پیرایه خود قرار دهم، و پیشاپیش از این جسارت خویش از همه عزیزان، با هر گونه گرایش فکری و سیاسی عذرخواه هستم.

– اما می خواهم بگویم همه کسانی که چهره هایی چون فردید و داوری یا هر کس دیگری را تئوریسین خشونت در این کشور می دانند، پوپولیست هایی هستند که آدرس عوضی به جامعه می دهند و جامعه و جوانان را از اندیشیدن به اساسی ترین مسائل جامعه ما باز می دارند و ذهن آنان را درگیر مسائل کاذب و غیرواقعی می کنند.

– حتی کسانی نیز که می کوشند به آنها پاسخ دهند و خود این روشنفکران را از زمره عوامل بسط دهنده خشونت در این کشور برمی شمارند، منطق شان در همان سطح باقی مانده است و در همان زمین روشنفکران به نام کشورمان بازی می کنند و قدرت تغییر زمین بازی را ندارند.

– اجازه دهید به خاطر دردهای مردم و رنج های بسیاری که بسیاری از افراد جامعه ما، به خصوص اقشار فرودست جامعه، با آن دست به گریبانند فریاد بزنم که هم قدرت سیاسی ما، هم دولتمردان و مدیران دولتی و نمایندگان مجلس ما، هم روحانیون و حوزه های علمیه ما، هم دانشگاهیان ما و هم اکثر قریب به اتفاق روشنفکران ما اسیر نوعی عوام زدگی و عوام-گرایی و پوپولیسم هستند و پوپولیسم در دیار ما اختصاص به یک جریان خاص نداشته و متأسفانه در دیار ما به یک اپیدمی و بلایی همه گیر تبدیل شده است.

– از مخاطبان خود و از همه عزیزانی که آنان را مورد نقد صریح خود قرار داده ام، استدعا دارم آن را از زاویه روان شناختی تحلیل نکرده، این نقد را ناشی از جسارت و بی ادبی و مرتبت نشناسی و منزلت ناشناسی و عقده خودبزرگ بینی و خودبرتربینی بنده ندانند، بلکه آن را به منزله فریادی تلقی کنند که خواهانه دعوت به یک شیفت پارادایمی در اندیشه اجتماعی و منطق درک مسائل و بحران-هایمان است تا دوباره دچار خطایی تاریخی نشده و اشتباهات گذشته را تکرار نکنیم.

– هیچ یک از اقشار و لایه ها و گروه ها و جریانات اجتماعی ما، اعم از پوزیسیون و اپوزیسیون، سنتی و مدرن، روشنفکر و عوام، حوزوی و دانشگاهی درکی تاریخی و جامعه-شناختی از مسائل و بحران های ما، از جمله خشونت ساختاری و بنیادینی که در جوامعی همچون جامعه ما وجود دارد، ندارند.

–  اگر نگویم هیچ یک، لااقل می توانم بگویم اکثر قریب به اتفاق اقشار و لایه ها و گروه ها و جریانات اجتماعی ما،کم تر به این پرسش می-اندیشند که در جوامع توسعه نایافته ای چون جامعه ما، که پدیدار ملت ـ دولت مدرن در آن شکل نگرفته است و فاقد نهادها و نیروهای تاریخی ای است که در غرب به ظهور پدیدار ملت-ـ دولت مدرن منتهی گشته است، خشونت ذاتی دولت های شبه مدرن را چگونه و با کدامین نیروهای تاریخی می توان کنترل کرد؟

– روشنفکران ناروشنفکر و پوپولیست ما کم تر به این پرسش می اندیشند که ویژگی های اساسی و بنیادین حکومت ها و دولت های شبه مدرن در جوامع توسعه نایافته چیست و چگونه می توان بر این ویژگی ها، با توجه به شرایط تاریخی و بومی خویش فائق آمد؟

– اکثر روشنفکران ناروشنفکر ما، علی رغم ادعاهای خویش، در فضایی اثیری و غیرتاریخی، یعنی بر اساس الگوهای جوامع طبیعی و فرآیند تاریخی ظهور ملت ـ دولت های مدرن در جوامع توسعه یافته غربی می اندیشند و چشم انتظار ظهور همان نتایج و ثمرات در سرزمین و زیست-جهان دیگری هستند که از اساس و به لحاظ تاریخی با جوامع غربی بسیار فاصله دارد.

– روشنفکران نام آور ما، درست همچون خود قدرت سیاسی و همچون روحانیون و حوزیون سنتی ما اسیر عقلانیتی انتزاعی و غیرتاریخی هستند.

– اگر قدرت سیاسی و حوزویون ما اسیر اسانسیالیسم یا ذات گرایی ارسطویی هستند و درکی از تحولات بنیادین عالمیت و زیست جهان تاریخی ما ندارند، روشنفکران ما نیز اسیر عقلانیت انتزاعی دکارتی ـ کانتی بوده، درکی از تاریخیت نهادهای مدرن غربی، همچون نهاد ملت-ـ دولت مدرن، جمهوریت، پارلمانتاریسم، تفکیک قوا، حقوق بشر، دمکراسی نداشته، چشم انتظار ظهور این پدیدارهای مدرن در دل جامعه ای  هستندکه فاقد نیروهای تاریخی جوامع غربی و نهادهای حاصل از آن است.

–  درست همچون حوزویون سنتی ما که فکر می کنند با منبر و حدیث و روایات و خطابه و نصیحت اخلاقی می توان ارزش ها را دگرگون کرد و ارزش-های متعالی را، مستقل از مناسبات اجتماعی و اصلاح ساختارها، می توان متحقق ساخت، اکثر قریب به اتفاق روشنفکران ما نیز، به تبع منطق کوژیتوی دکارتی، «فکر می کنم پس هستم»، لذا هستی اجتماعی ما را مبتنی بر اندیشه دانسته، تصور می کنند بحث های ایدئولوژیک و اپیستمولوژیک می تواند به تغییر واقعیت اجتماعی ما منتهی شود.

–  اکثر قریب به اتفاق روشنفکران ما، درست همچون بسیاری از روحانیون و حوزویون سنتی ما، هنوز با تفکر تاریخی و این منطق هگلی ـ-مارکسی ـ هایدگری آشنا نگردیده اند، که برخلاف منطق کوژیتوی دکارتی باید گفته شود «هستم، پس می اندیشم». یعنی اندیشه ها و نظام های ایدئولوژیک ما تا حدود زیادی حاصل هستی و واقع بودگی ماست و در حیات اجتماعی و تاریخی بسیاری از مناسبات و رفتارها و کنش ها از جمله خشونت گرایی را باید نتیجه هستی و واقع-بودگی اجتماعی و تاریخی جامعه برشمرد و نه ایده های اندیشه ورزانی چون فردید و داوری.

– به بیان ساده تر، جامعه ما شدیداً نیازمند نگرش و منطقی مارکسی ــ و نه ضرورتاً مارکسیستی ــ برای فهم مسائل و بحران های خویش است.

– این سخن بدین معناست که بسیاری از کنش های سیاسی و اجتماعی حاصل مناسبات و موقعیت اجتماعی و تاریخی ما و نه حاصل اراده ها، ذهنیت ها یا پروژه های اشخاص و سیاستمداران است.

– متأسفانه بسیاری از روشنفکران برجسته ما، برای فهم پدیدار خشونت آدرسی کاملاً اشتباه می دهند. آنها متأسفانه فاقد درک و منطق تاریخی ـ جامعه شناختی هستند.

– اکثر قریب به اتفاق روشنفکران ما، مانند خیل عظیم عوام و توده ها، درکی روانشناسانه ـ-فردی ـ ایدئولوژیک ـ  اخلاقی ـ غیرساختاری ـ غیرفرآیندی و غیرتاریخی از مسائل و بحران-های ما، از جمله پدیدار خشونت و خشونت گرایی در جوامعی مثل جامعه ما دارند. 

– لذا آنها فاقد نگاهی جامعه شناختی ـ کل گرا ـ ساختاری ـ فرآیندی و تاریخی از مسائل و بحران های ما هستند. به همین دلیل است که حدود دو قرن است که از انقلاب مشروطه تاکنون ما دور خود می چرخیم و به فهم درستی از مسائل مان نایل نشده ایم تا بتوانیم راه حل مناسبی بیابیم.

– روشنفکران ما مسائل ما را فردی و روانشناسانه و جزءنگرایانه می فهمند. آنها درک نمی کنند مسائل اجتماعی دلایل اجتماعی، و رویدادهای تاریخی دلایل تاریخی و نه فردی و روانشناسانه دارند.

– یعنی چنین نیست که حوادث اجتماعی و تاریخی صرفاً حاصل تصمیمات و نیات افراد باشد و واقع بودگی و هستی اجتماعی و نیروهای تاریخی منطق خودشان را به افراد تحمیل می کنند و فرق نمی کند که این افراد رضاه شاه یا محمدرضا شاه، صدام، فیدل کاسترو، معمر قذافی، حبیب بورقیبه یا هر کس دیگری باشد.

– روشنفکران ما مسائل را اخلاقی و سیاسی می-فهمند به این معنا که در نظر اکثر قریب به اتفاق آنها بسیاری از مسائل ما حاصل حکومت گران و سیاست مداران و مدیران بداخلاق و بی اخلاق است. لذا سیاست برای آنها به معنای مخالفت با سیاستمداران بد و روی کارآمدن سیاستمداران خوب است.

– لیکن این دسته از روشنفکران اولاً، هیچ درک تاریخی  ـ فرآیندی ـ ساختاری از مسائل و بحران های جوامع شبه مدرنی چون ایران نداشته، بیش از آنکه به نقد فرآیندها و ساختارها بیندیشند، به نقد شخصیت ها و سیاستمداران و اصحاب قدرت می پردازند.

– انگشت اشاره آنها پیوسته متوجه اشخاص است و نه فرآیندها.

– آنها پیوسته بر فسادها و بداخلاقی ها دست می گذارند لذا اذهان جامعه را از فهم ساختارها و فرآیندهایی عینی، که در نبود نهادهای مدرن، به چنین خشونت ها، فسادها و بداخلاقی ها و بی اخلاقی هایی منجر می شود، باز می دارند.

– این دسته از روشنفکران پیوسته اسیر سیاست-زدگی بوده و هویت شان را از مواضع سیاسی اخذ می نمایند.

– بحث های سیاسی این دسته از روشنفکران، چیزی شبیه خودارضایی و جویدن آدامس است، چیزی شبیه برنامه های رسانه ها و شبکه های گوناگون تلویزیونی یا وراجی ها در شبکه های اجتماعی در فضای مجازی، سرشار از سخن گفتن ها و بحث ها و جدال های بی پایان، بی-آنکه اثری واقعی بر حیات اجتماعی ما بگذارد و به اندازه سرسوزنی واقعیت زندگی افراد جامعه را بهبود بخشد، و در همان حال، هر روز نیز وضع بدتر و بدتر می شود. 

– نهایت بحث ها و جدل های ایدئولوژیک روشنفکران و حتی دانشگاهیان ما این است که این حاکمان بد هستند و باید به جایشان حاکمان خوب بیاید: اما معلوم نیست: اولاً، این حاکمان خوب چه کسانی هستند؟ ثانیاً چه تضمینی هست که اگر این حاکمان خوب به روی کار آیند و در همین ساختارها و فرآیندها قرار گیرند به همان مسیری سوق نیابند که پیشینیان و انقلابیون گذشته سوق یافتند؟

– توجه داشته باشید مسیری که انقلابیون دیار ما طی کردند صرفاً در ایران روی نداد، بلکه این مسیر تجربه ای بود که برای بسیاری از دیگر انقلابیون در جوامعی چون تونس، لیبی و مصر و کوبا و غیره روی داد.

– در یک عبارت، اکثر قریب به اتفاق روشنفکران سیاست زده ما به دلیل آنکه درکی فرایندی ـ ساختاری از مسائل و بحران های ما ندارند و مسائل و بحران های ما را در روند تاریخ چندصدساله اخیر ما تحلیل نمی کنند، دارای یک آلترناتیو ساختاری نیز برای شرایط کنونی نیستند و از مردم می خواهند به یک اوتوپیای ذهنی، خام و بی ریشه ایمان بیاورند.

– نکته دردناک اینجاست که حتی در میان اکثر قریب به اتفاق جامعه شناسان به نام کشورمان نیز نگرشی فرآیندی، تاریخی ـ-ساختاری نمی بینیم و نهایت تحلیل های آنها انتقاداتی روان شناختی ـ اخلاقی و نهایتاً سیاسی به حاکمیت و قدرت سیاسی است.

– متأسفانه، حتی جامعه شناسان ما نیز از توجه دادن جامعه به هستی اجتماعی و واقع-بودگی اجتماعی  ـ تاریخی ناتوانند و در واکنش به شرایط اجتماعی کنونی، بر اساس همان منطق روان شناختی  ـ فردی ـاخلاقی به بیان عباراتی رمانتیک و نوشتن انشاءهایی احساساتی به منظور تحریک احساسات بر علیه حاکمیت سیاسی پرداخته، کمتر به تحلیلی جامعه شناختی از مسائل و بحران هایمان، یعنی تحلیلی فرآیندی ـ تاریخی ـ نهادی از جامعه ما می پردازند. در واقع در غیاب بینشی تاریخی در مسائل اجتماعی، ذهن ما بیشتر درگیر توصیف علم الاشیاء اجتماعی است تا تحلیل اجتماعی از فرایندهای زیست جهانی انسانی  ـ تاریخی که در آن قرار داریم. معنای این سخن این است که اکثر روشنفکران و جامعه شناسان ما، آرمان ها و نهادهایی چون دمکراسی، حقوق بشر، جامعه مدنی، تفکیک قوا، آزادی بیان و… را به مثابه اشیایی تلقی کرده که ما به سهولت و مستقل از شرایط اجتماعی و تاریخی می توانیم آنها را کنار هم بچینیم.

متأسفم از این که باید بگویم در جامعه ما چیزی به نام جامعه شناسی در معنای اصیلش هنوز ظهور و بروز نیافته است. لذا پیشنهاد می نمایم که دپارتمانهای جامعه-شناسی کشور  در گروه های آموزشی روانشناسی ادغام شده، یا بر سر در گروه های آموزشی و پژوهشی جامعه شناسی تابلوی «گروه  روانشناسی و علم اخلاق» نصب نمایند.    

۰ ۰ آرا
ارزیابی شما
guest
1 دیدگاه
Inline Feedbacks
مشاهده همه ی نظرات
حجت جانان
حجت جانان
اسفند ۱, ۱۳۹۸ ۱۰:۲۸ ب٫ظ

دغدغه دکتر عبدالکریمی فروپاشی اخلاق و گرایش انسان مدرن بطرف نیهیلیسم است دکتر عبدالکریمی بارها بیان نموده که دیگر هیچ ایده ودین ومکتبی جانها را گرم نمیکند وعصر عصر فروپاشی ایدئولوزیهاست وانسان مدرن سرگشته وحیران غوطه ور گرداب نیهیلیسم است مجموع اینها گزارشی است که دکتر عبدالکریمی از عصر حاضر ارائه میدهد ولی هرگز دلیل این فروپاشی ادیان واخلاق وگرایش بطرف نیهیلیسم را مطرح نکرده است هرگز نسخه رهایی از این گردابی که انسان مدرن دران گرفتار است را طرح نکرده است ایشان خود را ملزم نمیداند ودیگر روشنفکران را نیز ملزم نمیداند که حتما راه حلی ارائه دهد واصلا… مطالعه بیشتر»

فهرست
1
0
دیدگاه خود را با نویسنده و خوانندگان در میان بگذاریدx
()
x