جامعه شناسی فقه اسلامی ۴ / اسلام، متعه النساء و روسپی گری

جواد شریفی: بر همان سیاقی که جامعه شناسی دین، “مطالعه تاثیر دو سویۀ دین بر جامعه و جامعه بر دین” دانسته شده؛ جامعه شناسی فقه نیز به معنای بررسی تاثیر دو سویۀ واقعیت اجتماعی بر شریعت(فقه) و شریعت بر واقعیت اجتماعی است. در نوشتار پیش رو همین هدف را در تحلیل روسپی گری پی خواهم گرفت.در نوشتار پیشین گفته شد…

جواد شریفی: بر همان سیاقی که جامعه شناسی دین، “مطالعه تاثیر دو سویۀ دین بر جامعه و جامعه بر دین” دانسته شده؛ جامعه شناسی فقه نیز به معنای بررسی تاثیر دو سویۀ واقعیت اجتماعی بر شریعت(فقه) و شریعت بر واقعیت اجتماعی است. در نوشتار پیش رو همین هدف را در تحلیل روسپی گری پی خواهم گرفت.در نوشتار پیشین گفته شد که چگونه مسئله بقاء، حفظ نسب پدری را دارای اهمیت بسیاری کرد و حفظ نسب نیز که یک ارزش و هنجار محوری در جامعه عربی بود؛ در شریعت اسلامی بازتاب یافت. حال بررسی خواهیم کرد که شریعت اسلامی پس از آن که خود از واقعیت اجتماعی تاثیر گرفت؛ چگونه بر یک واقعیت اجتماعی دیگر تاثیر گذاشت.

تاثیر شریعت بر واقعیت اجتماعی

تامین نیازهای جنسی در جامعه عربی زمانه بعثت از سه راه ممکن بود.

ازدواج رسمی و معمول با زنان آزاد
بهره گیری جنسی از کنیزان
فحشاء و زنا و رابطه جنسی آزاد با روسپیان
از دو مورد اول می گذرم و سخنم را تنها متوجه مورد سوم می کنم.

پدیده روسپی گری پیشینه ای کهن در درازای تاریخ دارد. کمتر جامعه ای در گذشته یا اکنون می توان یافت که روسپی گری در آن نبوده باشد. اعراب زمانه پیامبر خدا نیز چنین بوده اند و روسپی گری چنان رواجی داشته که روسپیان بر بالای خانه خود پرچم می افراشتند تا نشان دهند که مثلا در این خانه روسپی وجود دارد و مشتریان را به خود جذب کنند. این زنان “ذوات الاعلام” (پرچمداران) خوانده می شدند. اوج فعالیت روسپیان مکه نیز در زمان بازرگانی و حج بود که اتفاقا این کار آنان، از سوی ثروتمندان تشویق می شد. این نشان می دهد که در آن زمان نیز مانند اکنون، دارندگان قدرت و ثروت، از فرصتی که روسپی گری برای بیشتر پول درآوردن ایجاد می کرد؛ چشم نمی پوشیدند. این که چه عواملی به وجود روسپی گری دامن می زنند و اصلا چرا روسپی گری وجود دارد؛ مورد نظرم نیست. آن چه مورد نظرم هست این است که اسلام چه موضع گیری نسبت به روسپی گری داشته است.

رایج ترین پنداری که در این باره وجود دارد این است که اسلام روسپی گری را ممنوع کرد و بجای آن ازدواج موقت را تشریع کرد تا مردم دیگر به سوی زنا و روابط جنسی آزاد نروند. اما به نظر می رسد این پندار چندان موجه نباشد و ماهیت ازدواج موقت(متعه النساء) با ماهیت زنا و روسپی گری تفاوت چندانی نداشته باشد. ازدواج موقت در واقع همان روسپی گری و تن فروشی(مبادله سکس با پول) است که اسلام آن را قاعده مند کرد.

گذشته از بهره برداری های اقتصادی از روسپی گری، یک کارکرد مهم روسپی گری “تامین نیاز جنسی مردان به گونه ای سریع، آسان و آزاد از تعهدات و وظایف حقوقی ازدواج دائم” بود که از این جهت از ازدواج با زن آزاد یا خرید کنیز نیز به صرفه تر بود. از همین رو حتی پیامبر خدا نمی توانسته از اساس روسپی گری را منع کند اما در آن اصلاحاتی اعمال کرد و برای مفاسد و کژکارکردهایش راه حلی ارائه داد که بتوان در کنار بهره مندی از فوایدش، از آسیب های اجتماعی اش مصون ماند. بدین ترتیب روسپی گری اسلامیزه بوجود آمد که در ادبیات فقهی به نام صیغه یا متعه النساء شناخته می شود.

میان روسپی گری و متعه النساء شباهت ها و تفاوت هایی وجود دارد. به نظر می رسد شباهت ها دلالت بر این دارد که هر دو ذاتا یک پدیده هستند و تفاوت ها نیز حاصل قواعد و ضوابطی هستند که اسلام تعیین کرد تا آسیب های اجتماعی روسپی گری کمتر شوند.

شباهت ها: هم در زنا (رابطه آزاد) و هم در متعه النساء (ازدواج موقت) بدون شکل گیری عقد ازدواج دائم و محدودیت ها و دردسرهای آن، مرد در ازای پرداخت پول(مهریه) از زن بهره وری جنسی می کند. جز رابطه جنسی و استلزامات آن، وظیفه دیگری متوجه مرد نخواهد بود. مرد جز پولی که برای همخوابگی به روسپی می پردازد؛ نسبت به تامین معاش وی مسئولیت دیگری ندارد.(عدم وجوب نفقۀ زوجۀ موقت) این زن از حقوق قانونی نیز برخوردار نیست و مثلا از مردی که با او خوابیده؛ ارث نمی برد.(عدم توریث زوجه موقت)

تفاوت ها: در رابطه جنسی آزاد (زنا) تعهدی طرفینی وجود ندارد؛ اما متعه النساء مبتنی بر تعهدی طرفینی (ولو شفاهی) است. در زنا، مرد نسبت به فرزند بوجود آمده مسئولیتی نمی پذیرد و مسئولیت کودک بدنیا آمده بر دوش مادری تنها قرار می گیرد. اما در متعه النساء مرد نسبت به فرزند بوجود آمده مسئول و متعهد است. در زنا، زن منع و ابایی از نزدیکی های متعدد در فواصل زمانی کوتاه ندارد؛ اما در متعه النساء، زن می بایست مدتی را به عنوان عدّه از نزدیکی با مردان دیگر بپرهیزد تا “اختلاط انساب” حاصل نشود.

{جالب است که کشوری مانند آلمان روسپیگری را به عنوان یک شغل به رسمیت شناخته و مشمول قانون کار و بیمه و تامین اجتماعی گردانیده. که روسپیان در چارچوب قانون کار کرده؛ مالیات می پردازند و از حمایت های قانونی و اجتماعی نیز بهره مند می شوند.}

تا اینجا گفته شد که شریعت اسلامی چگونه بر یک واقعیت اجتماعی تاثیر گذارد. حال دوباره سخن از این است که این واقعیت اجتماعی نوپدید یعنی روسپی گری اسلامیزه، چگونه بر یک واقعیت اجتماعی دیگر تاثیر گذاشت.

دیالکتیک دوباره شریعت و واقعیت اجتماعی

متعه النساء تا مدت زیادی یک پدیده مثبت و مفید بود تا این که لشکرکشی های خلیفه دوم عمر به سرزمین های همسایه و جنایتی به نام “فتوحات” آغاز گشت. طبق بعضی گزارش های تاریخی، عمر می دید که سپاهیان مسلمان وقتی در یک منطقه جدید ساکن می شدند؛ زنان آن جا را به ازدواج موقت خود درآورده و پس از آمیزش و رفع نیاز جنسی، رهایشان کرده و از آن جا کوچ می کردند. این سطح از آمیزش گسترده میان سپاهیان کوچنده با زنان محلی موجب می شد فرزندان بسیاری متولد شوند که سرپرستی نداشته و مشکلات متعددی را دامنگیر جامعه اسلامی می کردند و در نبود پدر و سرپرست، این خزانه حکومت بود که باید هزینه زندگی این زنان و کودکان را تامین می کرد. مهم تر از همه، آن که این کودکان، نسب و تبارِ پدری روشنی نداشتند. این واقعیت اجتماعی دوباره بر شریعت اسلامی اثر گذاشت. عمر به استناد جایگاه خلافتش و به همان ملاکی که پیامبر خدا محمد ازدواج موقت را تشریع کرد(مصلحت جامعه و حفظ نسب) متعه النساء را تحریم کرد. در زمان پیامبر خدا با تشریع متعه النساء خطر روابط جنسی آزاد برطرف شد اما در زمان عمر و در بستر فتوحات، متعه النساء دوباره جنبه ای آسیب زا پیدا کرد. تبدیل “روسپی گری” به “متعه النساء” توسط پیامبر خدا و تحریم متعه النساء توسط عمر بن خطاب تنها در ارتباط با مسئله “حفظ نسب” معنا می یابد.

۰ ۰ آرا
ارزیابی شما
guest
5 Comments
Inline Feedbacks
مشاهده همه ی نظرات
ابراهیم کورشی
ابراهیم کورشی
تیر ۱۸, ۱۳۹۷ ۶:۴۴ ق٫ظ

در زندگی ام بار ها و بارها شده بود که سر دوراهی خودکشی از شرم و ادامه زندگی از صبر قرار داشتم ولی الان با ترس و لرز کرکگور ی و احتیاط به این نتیجه رسیده ام که به خاطر مردم دنیا جانم را از دست بدهم ،مگر غیر از آن است که شهادت نیز نوعی خودکشی است. اگر معمولا شهادت به خاطر دشمن فیزیکی بوده است ولی در زمینه و زمانه ما این دشمن معنوی تا مغز استخوان ما پیش رفته است. برادران و خواهران م اگر اعتقاد داشتم اکثریت مردم دنیا بدخواه و شرور هستند و دنبال فساد… مطالعه بیشتر»

عباس
عباس
اردیبهشت ۲۸, ۱۳۹۷ ۱۲:۴۷ ب٫ظ

[quote] در رابطه جنسی آزاد (زنا) تعهدی طرفینی وجود ندارد[/quote] نخست باید اصل مطلب را فهمید بعد وارد جامعه شناسی و دیالکتیک و سایر سخن پراکنی ها و پنداربافی ها شد! رابطه جنسی آزاد، زنا نیست. «زنا» رابطه جنسی با فرد دارای همسر (زن در نکاح رسمی با مرد دیگر) است. حتی اگر فردی با معشوقه دیگری ارتباط جنسی داشته باشد زنا محسوب نمی شود که در زیر بحث می شود: در قبائل قریش جاهلی انواع و اقسام «نکاح» وجود داشته شامل نکاح یک زن با چند مرد و نکاح یک مرد با چند زن. قرآن نکاح یک مرد با… مطالعه بیشتر»

حمید
حمید
اردیبهشت ۵, ۱۳۹۷ ۹:۲۷ ق٫ظ

چنانچه در بروز وقایع بزرگ تاریخی مانند حمله اعراب به ایران که منابع فراوانی به وقوع آن اذعان دارند بخواهیم تشکیک کنیم آنگاه سخن گفتن از سنت پیامبر و احادیث و سخنانی که فقط بین چند نفر ردوبدل شده و بعدها هم یکی از آنان آن را به زبان آورده، کاملا غیر موثق خواهد بود و فقط مورد پذیرش پیروان همان فرقه خاص قرار خواهد گرفت. همانگونه که الآن قسمتهایی از تاریخ برای پیروان یک فرقه ماسک و در مورد قسمتهایی دیگر مبالغه می شود.

آبان
آبان
اردیبهشت ۲, ۱۳۹۷ ۱۱:۱۸ ب٫ظ

سلاماین مطلب بنیادهای نادرست زیادی دارد، زیرا متکی بر اخباری منتسب به تاریخ است ( مثلآ “ذوات الاعلام”، متعه النساء، و حمله اعراب به ایران) که صدها سال بعد از وقوع احتمالی شان نوشته شده اند و اطمینانی بر صحت آنها نیست. بخصوص اینکه تاییدی از قرآن ندارند. از طرف دیگر نویسنده با مطلق کردن فرضیه اشتباه (جامعه شناسی دین، “مطالعه تاثیر دو سویۀ دین بر جامعه و جامعه بر دین” دانسته شده)، دین را با شریعت و راهکارهای مقطعی فقهی، یکسان گرفته است. ایراد دیگر مطلب مبالغه در مورد گرایش جامعه دوران بعثت به سوء استفاده از زنان است… مطالعه بیشتر»

محسن
محسن
اردیبهشت ۱, ۱۳۹۷ ۶:۲۳ ق٫ظ

س[wiki]سلام مطلب شما را خواندم البته شاید بیان و نحوه ی تبیین ازدواج موقت دارای تازگی باشد که هست. اما فراموش نکنیم که فقه در واقع بر مدار مصالح و مفاسد بنا شده است و طبیعی است که در یک رابطه ی دوجانبه با جامعه در حال گفتگو و تعامل است . نکته ی دیگر اینکه در کنار بحث عدل و ظلم باید به اصول عقلانی دیگری نظیر دفع افسد به فاسد و مانند آن نیز در تشخیص مصالح و مفاسد توجه داشت [/wiki]

فهرست
5
0
دیدگاه خود را با نویسنده و خوانندگان در میان بگذاریدx
()
x