هنوز ذیل پرسش های انقلاب مشروطه ایم

علیرضا رجایی: هنگامی که شما در تداوم یک شکست تاریخی هم چنان پافشاری کنید، خواه ناخواه جامعه را نیز به ورشکستگی می کشانید و بحران هژمونی و استیلا از همین ورشکستگی و به طور مشخص از ورشکستگی اخلاقی ناشی می شود.

احمد غلامی: گفت وگو با علیرضا رجایی برای من صرفا یک مصاحبه نیست. یک تجدید خاطره بدون ذکر خاطرات است. یک مرور تاریخیِ فی مابین بدون آنکه سخنی از آن به میان بیاید؛ روزهای پرآشوب روزنامه خرداد و فتح با مدیرمسئولی عبدالله نوری که دبیر گروه سیاسی آن علیرضا رجایی بود و معاونش مرتضی کاظمیان. رجایی بعدا به حلقه شمس الواعظین و عصر آزادگان پیوست و مرتضی کاظمیان دبیر گروه شد. در مدت کوتاهی که کنار علیرضا رجایی و مقصود فراستخواه (دبیر اندیشه) بودم، آموختم روزنامه نگاری با معیار انسان بودن یعنی چه. اکنون بعد از سال ها به سراغ علیرضا رجایی رفتم تا در سلسله گفت وگوهای <<عبور از وضع موجود>> حرف هایش را بشنوم. او با دقت یک دانشگاهی به پرسش های ما پاسخ داد. در ادامه این گفت وگو را می خوانید.

یکی از مسائلی که درباره آن بسیار می شنویم این است که جامعه ایران نمی تواند از وضعیت موجود عبور کند؛ چراکه نهادهای مدنی و سازمان های مردمی که نقش واسطه بین دولت و ملت را بازی می کنند، غایب اند و همین مسئله کار را دشوار کرده است. آیا این برداشت درست است؟

به دلایل زیادی قطعا خیر. جامعه ایران درمجموع جامعه ای پیشرفته و سرشار از امکانات شگفت برای تغییر است. به طور قطع ایران جامعه مدنی پیشرفته ای نیز دارد و انبوهی از نهادهای صنفی و فرهنگی در دل آن در حال تکاپو هستند. مضاف براین، تجربه تاریخی نشان می دهد تحولات بزرگ در متن جامعه هایی با نهادهای مدنی ضعیف نیز قابل تحقق است. انقلاب مشروطه ما در ۱۲۸۵/۱۹۰۶ در متن یک ایران پیشرفته به وقوع نپیوست، همچنان که انقلاب روسیه در ۱۹۱۷. اما جامعه ای هرچقدر پیشرفته و هر چقدر مستعد تحول، به اراده و خواست منفعلانه دگرگون نخواهد شد. تحولات ارگانیک و تدریجی به سمت گشایش های اجتماعی و احیانا سیاسی، مختص جامعه هایی است که بحران های ساختی سیاسی خود را در گردنه های مشخص و البته پرهزینه حل کرده اند؛ مانند جنگ داخلی آمریکا. درغیر این صورت عنصر استیلا که به طور خاص در اختیار نظم مسلط سیاسی است، زمام چگونگی و بیش و کم تحولات را درمجموع، دراختیار خواهد داشت. بنابراین تحولاتِ معطوف به گشایش های بزرگ مستلزم طراحی های از پیش تعیین شده ای است که به طورمعمول و شاید همیشه مسئولان و سازمان های سیاسی انجام آن را برعهده داشته اند و البته بروز فرصت های پیش بینی نشده و بخت و اقبال سیاسی نیز قاعدتا برای وقوع چرخش های تاریخی، ضروری به نظر می رسد.

نمی توانم اعتراف نکنم که غافلگیر شدم؛ چراکه فکر می کردم با من هم نظر هستید. بعد از روی کار آمدن دولت احمدی نژاد تقریبا همه نهادهای مدنی دچار فروپاشی شدند و در دولت روحانی نیز اراده ای برای احیای آنان وجود نداشت. می خواستم بگویم رویکرد شما کمی خوشبینانه است اما نکته ای در پاسخ شما هست که مرا در این گفته محتاط می کند. اینکه جامعه حتی با نهادهای مدنی ضعیف هم قادر است سرمنشأ تغییرات باشد و مثال درستی از مشروطه و انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ می زنید. اما نباید از نظر دور داشت در هر دو این پدیده ها روشنفکران ارگانیکی وجود داشتند که توانستند مردم را به حرکت وادارند. آیا چنین توانی در جامعه کنونی ما در بین روشنفکران و نخبگان وجود دارد؟

دوره احمدی نژاد دوره سرکوب بود. نهادها را می توان سرکوب کرد اما نیروی اجتماعی که نهادها مابازا ی آنها هستند، سرکوب نخواهند شد و مجددا به اَشکال دیگری نهادها را خلق خواهند کرد. روشنفکرانِ ارگانیک هم در جامعه ما حضور واضحی دارند و فضاهای خالی عرصه عمومی را پر کرده اند. روشنفکران ارگانیک، به طورخاص زمانی می توانند عمل کنند که اتفاقاتی رخ دهد ، همه اینها ما را مجاب می کند که دلیلی برای ناامیدی نبینیم. البته که روشنفکر ارگانیک، به اقتضای روشنفکر بودن، هرلحظه باید خویش را خلق و تکثیر کند و این بدان معناست که از یک لحظه به بعد نیاز به سازمان خواهد داشت.

با بخشی از حرف های شما موافقم و با بخشی از آن نه. در شرایطی که گفتید روشنفکران می توانند نقش آفرینی کنند. الان این اتفاق افتاده است؛ اما روشنفکران نه تنها نقش جدی ای ندارند بلکه مردم نیز به آنان و سخنانشان اعتنایی نمی کنند. آیا اصلا شما قائل به این هستید که وضعیت موجود، وضعیتی محدود شده است؟ اگر نه چرا و اگر آری چگونه باید از این وضعیت عبور کرد؟

توجه به روشنفکران بدان معنا نیست که مردم، مردم عادی و گرفتار، در صف های انتظار مترو و اتوبوس و ارزاق عمومی شعر شاملو بخوانند یا کتاب فلان فیلسوف یا متفکر را. روشنفکران در لابه لای تضادها و شکاف ها به طور ارگانیک و در درجه نخست تا حد زیادی غیرسازمان یافته حرکت می کنند و اقتدار جهان بینی و ایدئولوژی مسلط و یکجانبه را به چالش می کشند. این اتفاق در وهله اول به دلیل تَرَک هایی است که در هژمونی رخ می دهد و روشنفکران لامحاله جای خالی این شکاف ها را پر و خود را تحمیل خواهند کرد. نکته مهم این است که به قول مارکس مشکلات زمانی ظاهر می شوند که راه حل ها پدیدار شده اند. این سخن دیالکتیکی و عمیق به ما کمک می کند تا بفهمیم چرا اکنون بیش از هر زمان دیگری بحران ها و مضامین و خطوط اصلی آن را درک می کنیم. تداوم و استمرار بحران ها نیز به وضوح توضیح می دهد که ما در وضع خاصی قرار داریم و همین وضع در زمانه درک بحران ها و راه حل هاست که ما را به شکلی همه جانبه در موضع نقد قرارداده است. گذار از وضع موجود که به طور عمومی زمینه های نظری آن کشف شده به دست آمده، مستلزم تبدیل تئوری و نظریه به عمل و پراتیک است.

به نکته مهمی اشاره کردید. تئوری ها واقعا تا چه میزان مؤثرند. مثلا ایده های اقتصادی همه دولت ها اقتصاد آزاد بوده است. جناب رئیسی هم در همان منظومه فکری در حال عمل است. اقتصاد نقشی تعیین کننده در تحولات دارد. آیا بدون ایده های اقتصادی می توان راه به جایی برد؟

ایده اقتصادی بخشی از برنامه است و یک گروه یا جریان سیاسی حتی اگر در هدایت پوپولیستی مردم موفق شود، در اجرا شکست خواهد خورد و مضمحل می شود. اما اقتصاد درصورتی که خود را در محدوده صِرف منافع و مطلقِ سود و زیان محدود کند که البته اگر درگیرِ خودبسندگی شود، چاره ای هم غیراز این نخواهد داشت، شهروندان را به چشم عدد و رقم خواهد دید و به این ترتیب هرچقدر هم که در اعداد توفیق یابد، در منازعات اجتماعی شکست خواهد خورد. بنابراین ایده اقتصادی بخشی و به طور اصولی تر تابعی از برنامه اجتماعی-سیاسی است و مسلما یک برنامه دموکراتیک قبلا باید مسیر و زمین اجرای خود را هموار کرده باشد.

می توانید تصویری از وضعیت کنونی ایران ارائه دهید؟

کار مشکلی است و مستلزم یک تحلیل مستقل. به طور واضح و خلاصه و مطابق همه گزارش ها و آمارها در وضع نامساعدی به سر می بریم و این حاصلِ شکست در پیشبرد برنامه های توسعه است. وقتی از شکست در توسعه می گوییم، منظورمان شکستِ یک یا چند برنامه ای نیست که سازمان برنامه و بودجه در دولت های مختلف تدوین می کند بلکه منظور شکست یک پروژه است که برنامه های اقتصادی-اجتماعی بایستی آن را نمایندگی می کردند و به پیش می بردند. مسلما این یک شکست تاریخی است به این معنا که تاریخا پرونده این پروژه بسته شده است. هنگامی که شما در تداوم یک شکست تاریخی هم چنان پافشاری کنید، خواه ناخواه جامعه را نیز به ورشکستگی می کشانید و بحران هژمونی و استیلا از همین ورشکستگی و به طور مشخص از ورشکستگی اخلاقی ناشی می شود. اگر این روایت درستی از وضع کنونی ما باشد، دولت ها در مرکزِ مسئولیت این ناکامی قرار خواهد گرفت و چنانچه مجموعه ای از خصلت های تاریخا بد هم در ما مردم تأثیری در این ناکامی داشته، این خصلت ها ذاتی و ابدی نیستند و بخشی از ضرورت های زیستِ در یک موقعیت را نمایندگی می کنند. موقعیت هایی که یک دولت کامیاب مانند هرکجای دیگر دنیا می تواند بر آن غلبه کند. درنهایت روشنفکران و به ویژه روشنفکران سیاسی بوده اند که تاکنون با جهد و ریاضت موفق شده اند شاقول اخلاقی جامعه را در حد توان خود متوازن نگاه دارند، افق گشایی کنند و چشم اندازی از آینده ارائه دهند و البته که هزینه های سنگینی را هم پذیرا شده اند. قابل انکار نیست این دامنه روشنفکری هم بی خطا نبوده و به جهت پراکندگی و بی سازمانی، گاه فرصت طلب ها، نان به نرخ روز خورها، کاسبکارانِ سیاست و امثال آنها هم گاه به درون آن رخنه کرده اند. راست این است که اینها در مقام راستین روشنفکری نیستند و داوری مثبت ما را نسبت به جریان اصیل روشنفکری مخدوش نمی کند.

بارها شکست در توسعه را تجربه کرده ایم. هم در دوره مشروطه (البته نه با این تعبیر) هم در دوره رضاشاه و هم در دوره پهلوی دوم. علت اصلی شکست و ناکامی ما در توسعه را در چه می بینید؟

در دوره مشروطه فرصت و زمینه ای برای توسعه فراهم نشد. استبداد صغیر، مداخلات روسیه، خیزش های منطقه ای و رقابت جناح ها و گرایش های متفاوت مشروطه طلب فرصتی برای تدوین یک برنامه توسعه فراهم نیاورد هرچند به طور عمده روشنفکران آن دوره، چشم اندازهای ضروری برای یک تحول دورانی را ترسیم کرده بودند. بنابراین بعید می دانم بتوانیم از شکست توسعه در عصر مشروطه تا پیش از استقرار پهلوی اول سخن بگوییم. اما در دوره رضاشاه بنیان های توسعه ملی ایران به همت گروهی از نخبگان فراهم شد. تصور می کنم اساس نظام اداری، مالی و آموزشی و پی ریزی ساختمان کلی اقتصاد و به تبع آن، صورت بندی اجتماعی و طبقاتی ایران در همان عصر طراحی شد و از آن پس هرچه رخ داد، بسط و گسترش همان بنیان ها بود که در دوره اوج و شکوفایی اقتصاد ایران در اوایل دهه ۵۰ و درپی افزایش بهای نفت، به تصاویر و اهداف نهایی خود- علی رغم همه کاستی هایی که در اجرای برنامه پیش می آمد- نزدیک و نزدیک تر می شد. بنابراین با توجه به عقب افتادگی عظیم و تاریخی قرن نوزدهم ایران و قدمت دیرین سنت استیلای سیاسی و فساد اخلاقی ناشی از آن و نیز بحران های ادواری اجتماعی و سیاسی که تقریبا در هر دهه به شکلی بروز می یافت و مهم تر از همه تلاطم های وسیع ناشی از پوست اندازی و چرخش تاریخی ایران در طول قرن بیستم، مسیر کلی توسعه ایران در عصر پهلوی شکست خورده به معنای دقیق کلمه نبود و نمی توان نارسایی های اجتناب ناپذیر آن را به شکست ترجمه کرد. چنان که گفته شد این همان طراحی کلی روشنفکران انقلاب مشروطه بود که بسط می یافت و در ذیل یک رژیم اقتدارگرا اهداف خود را دنبال می کرد. با وقوع انقلاب دوم در سال ۵۷ بدیهی بود که آن برنامه ها با سکته و توقف اساسی مواجه شود .

به نظرم نگاهتان به جامعه ایران و خاصه روشنفکران خوش بینانه و از سر همدلی است. اما نگاهتان به همه دولت های بعد از انقلاب یکسویه و منفی است. آیا هیچ تفاوتی در رویکرد توسعه محور بین دولت های بعد از انقلاب وجود ندارد؟ اگر وجود دارد کدام دولت ها هستند و تا چه میزان موفق بوده اند؟ به نظر شما کدام یک از دولت ها ضد توسعه عمل کرده است؟

منظور من از دولت، ساختار کلی بود، نه کابینه و حکمرانی این یا آن رئیس جمهور. اما کارنامه هرکدام از دولت ها و کابینه ها به صفت برنامه های توسعه ای که دنبال کرده اند، با اعداد و ارقام مفصل موجود است. در دهه ۶۰ که کشور درگیر جنگ بود، انتظار چندانی وجود نداشت تا برنامه های معطوف به انباشت ثروت و گسترش نهادهای اقتصادی تدوین شود یا به انجام برسد. مسئله اصلی اداره جنگ و حفظ نسبی آرامش جامعه بود. دولت هاشمی در دهه ۶۰ با اجرای برنامه های بانک جهانی و صندوق بین المللی پول، مسئله انباشت و بازسازی و توسعه را با تحمیل هزینه های گزاف و ایجاد یکی از بالاترین تورم های اقتصاد ایران تا آن تاریخ دنبال کرد. اینکه این برنامه چه تأثیری در ترکیب طبقاتی و اجتماعی ایران گذاشت، موضوع بحث های مفصلی است که باید در جای خود درباره آن سخن گفت. به طور خلاصه از ابتدای پیروزی انقلاب و متعاقبِ خلع مالکیت از طبقه حاکم و بورژوازی رژیم گذشته، بدون اینکه ساختار نظام مالکیت دگرگون شود، مسیر تکوین طبقه جدید آغاز شد و در دهه۷۰ به وضوح شتاب گرفت و مسیر آینده نظم اجتماعی را روشن کرد، نظمی که براساس آزاد سازی های اقتصادی، واگذاری منابع دولتی و کاهش حمایت های اجتماعی شکل می گرفت. بحران هایی که این روند پدید آورد، دولت خاتمی را به مسیر متعادل تری هدایت کرد و فشارهای اقتصادی ایجادشده را بر طبقات متوسط و کارگر کاهش داد. درمجموع ایدئولوژی اقتصادی دولت خاتمی اجتماعی تر نیز بود؛ به ویژه که این دولت از دل یک جنبش اجتماعی طبقه متوسط برآمده بود و عناصری از گرایش های رادیکال به وضوح در این جنبش به چشم می خورد. اما دولت احمدی نژاد با شعار فریب کارانه عدالت خواهی و حمایت از طبقات محروم، حرکتی را که با تشکیل دولت خاتمی دچار سکته و توقف شده بود، به شکلی افسارگسیخته ادامه داد. مطابق آمارها و بررسی های موجود قریب ۹۸درصد از کل واگذاری های پس از انقلاب، در قالب خصوصی سازی و در دولتی صورت گرفت که لاف عدالت و حمایت از محرومان را می زد. دولت روحانی نیز نمی توانست در این مناسبات تغییری ایجاد کند . بنابراین واضح است که در میان دولت های پس از انقلاب، دولت خاتمی تا جایی که امکان پیشبرد برنامه هایش را با وجود <<هر ۹ روز یک بحران>> داشت، دولت موفق تری بود.

به عنوان سؤال آخر، برای عبور از وضعیت موجود، حل کدام یک از عوامل از نظرتان در اولویت قرار دارد؟

فکر می کنم همه عواملی که رأی آزاد مردم را مهار و آن را بی اعتبار می کنند، مهم ترین هستند. این عوامل ممکن است انتخاب مردم را محدود یا بی اعتبار یا اینکه منتخب مردم را عملا یک منفعل تمام عیار کنند. عنصر اصلی تحقق اراده آزاد مردم است . شناسایی عواملی که تحقق و تأمین اراده آزاد را ناممکن می کنند، کار دشواری نیست و تداوم زیست و حیات این عوامل، به این معنی است که ما همچنان در ذیل پرسش های انقلاب مشروطه به سر می بریم و هنوز نتوانسته ایم بر تضادهایی که در مقابل قرار دارند، فائق آییم.

* روزنامه شرق/ شماره ۴۲۲۶ –  دوشنبه ۲ اسفند ۱۴۰۰

 

۰ ۰ آرا
ارزیابی شما

این مطلب را با دوستان خود به اشتراک بگذارید:

guest

0 دیدگاه ها
Inline Feedbacks
مشاهده همه ی نظرات
فهرست
0
دیدگاه خود را با نویسنده و خوانندگان در میان بگذاریدx