«خطابات قانونیه» و «کمند هرمنوتیک»

سید صادق حقیقت: دکتر داود فیرحی در جلد دوم کتاب فقه و سیاست در ایران معاصر بحث تقریباً جدیدی را مطرح کرده است. به اعتقاد وی، خطابات قانونیه‌ای که امام خمینی مبدع آن بوده، ظرفیت رشد دموکراسی و برداشت مردم سالارانه از فقه را دارد. حضرت امام با تمسک به روش و سیره عقلا، در پاسخ به این سؤال اصولی…

سید صادق حقیقت: دکتر داود فیرحی در جلد دوم کتاب فقه و سیاست در ایران معاصر بحث تقریباً جدیدی را مطرح کرده است. به اعتقاد وی، خطابات قانونیه‌ای که امام خمینی مبدع آن بوده، ظرفیت رشد دموکراسی و برداشت مردم سالارانه از فقه را دارد. حضرت امام با تمسک به روش و سیره عقلا، در پاسخ به این سؤال اصولی که چگونه خطابهای شرعی شامل افرادی مانند کافران، عاصیان، غافلان، جاهلان و ساهیان می‌شود، گفته خداوند به شکل قانونی به انسانها خطاب کرده، نه به تک‌تک افراد.

 

بر اساس این نظریه، خصوصیات افراد مکلفین در غرض قانونگذار دخیل نیست؛ و اوامر شرعى قانونى تعلق به طبیعتی مى‌گیرد که آیینه افراد نیست. برداشتی که دکتر فیرحی دارد این است که اگر خطابها به فرد خاص، مانند حاکم اسلامی، نباشد و همه انسانها را شامل شود، به نوعی مردم‌سالاری نزدیک شده‌ایم. تم اصلی کتاب دو جلدی فقه و سیاست در ایران معاصر، ارائه قرائتی مردم‌سالار از فقه سیاسی است.

استاد محمد مجتهد شبستری در یادداشت «از کمند هرمنوتیک نمی‌توان فرار کرد» گفته لازمه خطابات قانونی فرازمانی و فرامکانی دیدن احکام شریعت است؛ در حالی که هرمنوتیک نشان داده که ما به زمان و مکان محدود هستیم: «نظریه خطابات قانونیه را آن گونه که در سخن فوق تقریر شده از منظرهای گوناگون می‌توان نقد کرد، اما مهم‌ترین نقد آن این است که معنا و قلمرو خارج از تاریخ و جغرافیای تشریع در احکام شریعت ـ آنگونه که فقیهان تقریر می‌کنند ـ با معنا و قلمرو تاریخ و جغرافیای تشریع در قانونگذاری مجالس قانونگذاری (پارلمان‌ها) کاملاً متفاوت است.

وقتی فقیهان می‌گویند حکم شرعی در خارج از زمینه تاریخ و جغرافیای تشریع نیز الزام‌آور است، منظورشان این است که آن حکم در همه زمانها و مکانها یعنی در همه مجتمعها و جامعه‌هایی که در سراسر کره زمین پس از تشریع آن حکم پدید می‌آیند، با شرط اطلاع افراد انسان از آن حکم و توانایی عمل به آن…. الزام‌آور است. اما در قانونگذاری‌های عقلا و خصوصا در پارلمان‌ها هیچگاه معنا و قلمرو خارج از جغرافیا و تاریخ تشریع آن نبوده و نیست. اگر قرار باشد ماهیت اوامر و نواهی شرعی اجتماعی، خطاب‌هایی از نوع خطابات قانونیه پارلمان‌ها تلقی شود در این صورت آنها قطعاً محدود به جغرافیا و تاریخ جامعه و مجتمع معین می‌شوند و در عصر حاضر باید تاریخی تفسیر شوند (هرمنوتیک)».

در خصوص اصل بحث دکتر فیرحی و نقد استاد شبستری سه نکته وجود دارد:

۱- خطابات قانونیه، اگر توجیهی قویتر از رقیبش داشته باشد، استلزام منطقی با مردم‌سالاری ندارد. مفاد خطاب قانونی این است که اوامر شارع شبیه قانون عرفی است؛ اما باید دید متعَلق این گونه اوامر چیست. اگر مبانی مجتهدی این باشد که در نظام سلسله‌مراتبی، باید از ولی فقیهی که ولایت مطلقه دارد اطاعت کرد، معنای خطاب قانونی صرف اطاعت همه از اوامر او خواهد بود. برعکس، اگر کسی در مبانی خود مردم‌سالار باشد، محتوای خطاب قانونی عوض خواهد شد. کسی که خطابات قانونیه را نپذیرد، انحلالی است؛ یعنی معتقد است امر شارع به تعدد افراد منحل می‌شود. انحلالی بودن ربطی به غیردموکراتیک ندارد. نه انحلالی بودن مستلزم اقتدارگرایی است، و نه قول به خطابات قانونیه مستلزم دموکراسی. اتفاقاً نایینی انحلالی بسیار دموکراتیک‌تر از دیگر فقهای سنتی است. علاوه بر این، بین خطابات قانونی و مخاطب بودن همه مردم برای انجام امور به شکل مردم‌سالارانه تفاوت هست.

۲- مبنای هرمنوتیکی استاد شبستری چندان مشخص نیست. ایشان که ابتدا از هرمنوتیک کلی و مبهم سخن می‌گفت، در مباحث اخیر خود بیشتر از گادامر نام می‌برد. همان گونه که در نقد هرمنوتیک، کتاب و سنت یادآور شدم، هرمنوتیک کلی وجود ندارد؛ و به شکل مشخص باید نشان داد از کلام نحله هرمنوتیکی سخن می‌گوییم. از سویی دیگر، هرمنوتیک گادامر وجودشناسانه است، نه معرفت‌شناسانه و روش‌شناسانه. استفاده روشی از هرمنوتیک گادامر برای زمانی و مکانی دیدن آیات قرآن مخالف مبانی خود گادامر است. هرمنوتیک را نمی‌توان به بحث زمان و مکان (در مباحث دینی) تقلیل داد.

۳- لازمه خطابات قانونیه فرازمانی و فرامکانی دیدن آیات قرآن (یا احکام دین) نیست (که بخواهد ضرورتاً با مبانی هرمنوتیکی در تضاد باشد). مفاد خطابات قانونی این است که شارع مقدس احکام خود را بر اساس فرد فرد مخاطبان تشریع نکرده است، بلکه خطاب وی، همانند دیگر قانونگذاران، نوع انسانهاست. حال اگر حکمی فرازمانی و فرامکانی باشد، خطاب قانونی محدوده‌ای وسیع خواهد داشت؛ همان گونه که اگر حکمی از نظر زمانی و مکانی محدود شد، خطاب قانونی همه را در همان محدوده شامل می‌شود. به بیان دیگر، ارتباط منطقی بین خطابات قانونی و فرازمانی و فرامکانی دیدن احکام شریعت وجود ندارد.

در مجموع، بین کوشش دکتر فیرحی در خصوص استفاده از مبحث خطابات قانونیه و بهره بردن استاد شبستری از هرمنوتیک این شباهت وجود دارد که هر دو در صددند برداشتی دموکراتیک از دین ارائه نمایند. تفاوت آنها در دو چیز است: اولاً فیرحی از مبنایی سنتی چنین استفاده‌ای کرده است، و شبستری از روشی مدرن. ثانیاً فیرحی در گفتمان نواندیشی دینی قرار می‌گیرد، و بنابراین معتقد است می‌توان از ظرفیتهای فقه (سیاسی) بهره برد، در حالی که شبستری به دلیل سکولار بودن، نواندیشی دینی و فقه سیاسی را قبول ندارد. در خصوص نسبت خطابات قانونیه و هرمنوتیک می‌توان گفت نه استلزام منطقی بین خطابات قانونی و دموکراسی وجود دارد، و نه بین خطابات قانونی و فرازمانی و فرامکانی دیدن احکام دین. اگر استلزام اخیر زیر سؤال رود، ضرورتی ندارد کسانی که رویکردی هرمنوتیکی و دموکراتیک به دین دارند، از این بحث احساس نگرانی کنند.

 

 

 

از این نویسنده:

نواندیشان دینی و سکولاریسم

تبیین اندیشه دینی – سیاسی مطهری در گفت‌وگو با سید صادق حقیقت

 

در این ارتباط :

از کمند هرمنوتیک نمی‌توان فرار کرد

فقه و سیاست در ایران معاصر 

 
۰ ۰ آرا
ارزیابی شما
guest
5 Comments
Inline Feedbacks
مشاهده همه ی نظرات
حجت جانان
حجت جانان
اسفند ۲۰, ۱۳۹۴ ۷:۲۴ ب٫ظ

اقای سید صادق حقیقت بنظر میاید شما چون نمیتوانید نظرات استاد مجتهد شبستری را رد نمایید چنین اشکالی را مطرح نمودید چرا باید حتما زیر یک نحله هرمنوتیکی رفت تا نظر داد من وشما هردو میدانیم چرا . چون هیچکدام انها کامل نیست یعنی درموردی درست میگویند درمورد دیگر ضعف دارند وبدین صورت شما برای رد نظرات استاد مجتهد شبستری نیازی نیست نظر او را رد کنید نطر گادامر را در میکنید تا او را رد کرده باشید وبگویید مجتهد شبستری هم زیر مجموعه گادامر است نظر هرش را رد میکنید تامجتهد شبستری را رد نمایید شلایر ماخر و پل… مطالعه بیشتر»

Ali
Ali
اسفند ۱۹, ۱۳۹۴ ۵:۲۵ ب٫ظ

با سپاس از تاملات قابل تحسین «جواد الف». متاسفانه ایشان حرف‌های ارزشمند خود را با کلمات بعضا گزنده و دون شان بیان می‌کند که امیدوارم این رویه را اصلاح نماید.

مجید
مجید
اسفند ۱۸, ۱۳۹۴ ۷:۴۸ ب٫ظ

پس از سلام:
البته این مختصر که درپی می آید چندان مرتبط با این یادداشت نیست اما اینکه [quote]مبنای هرمنوتیکی استاد شبستری چندان مشخص نیست[/quote] درحالت کلی نیز درست است، خلاصه سخن ایشان در مهمترین نظریه خود (قرائت نبوی ازجهان، مشتمل بر۱۵ قسمت و چند ضمبمه) در همین دوسه کلمه خلاصه می شود که “سخن به زبان انسانی تنها از انسان بر می آید” ولذا قرآن کلام و اندیشه پیامبر است ! و البته هرکه در صدد نقد نظریه ایشان برآمده(اساتید را عرض می کنم) بلافاصله متهم به درست نفهمیدن نظریه شده است……..

جواد الف
جواد الف
اسفند ۱۸, ۱۳۹۴ ۶:۲۱ ب٫ظ

آیات کامنت قبل: [b]آیات ۱۵۱ تا ۱۶۱ سوره انعام- ده فرمان:[/b] قُلْ تَعَالَوْاْ أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ: أَلاَّ تُشْرِکُواْ بِهِ شَیْئًا  وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا  وَلاَ تَقْتُلُواْ أَوْلاَدَکُم مِّنْ إمْلاَقٍ نَّحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَإِیَّاهُمْ  وَلاَ تَقْرَبُواْ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ  وَلاَ تَقْتُلُواْ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ[b] [u]ذَلِکُمْ وَصَّاکُمْ[/u] بِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ[/b] ﴿۱۵۱﴾ وَلاَ تَقْرَبُواْ مَالَ الْیَتِیمِ إِلاَّ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ حَتَّى یَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُواْ الْکَیْلَ وَالْمِیزَانَ بِالْقِسْطِ لاَ نُکَلِّفُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُواْ وَلَوْ کَانَ ذَا قُرْبَى  وَبِعَهْدِ اللّهِ أَوْفُواْ[b][u]ذَلِکُمْ وَصَّاکُم[/u] بِهِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ[/b] ﴿۱۵۲﴾وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِی مُسْتَقِیمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلاَ تَتَّبِعُواْ… مطالعه بیشتر»

جواد الف
جواد الف
اسفند ۱۸, ۱۳۹۴ ۶:۲۰ ب٫ظ

[quote]مفاد خطاب قانونی این است که اوامر شارع شبیه قانون عرفی است…[/quote] با سلام در طول تاریخ ……. ویرانگرتر از این نبوده است که فقها آیات قرآن را [b]اوامر «شارع»[/b] به خورد افراد بیسواد داده اند و بعد [b]امر شارع[/b] را به زعم خود با «قانون» و به نام «قانون شرع» خلط کرده اند و در نتیجه قانونگذاری را به انحصار اوهام خود در آورده اند! پس باید نخست تکلیف این واژه مفسده آور «شرع» را روشن کرد. در هیچ جای قرآن از اسم یا صفت «شارع» برای خدا استفاده نشده است. استفاده از ریشه «ش رع» برای فعل «شَرَعَ»… مطالعه بیشتر»

فهرست
5
0
دیدگاه خود را با نویسنده و خوانندگان در میان بگذاریدx
()
x