تأملی در نقدنامه‌ی آقای سید صادق حقیقت درباره‌ی سند الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت

| سیداحمد غفاری |نگاشته‌ای را در روزنامه شرق به تاریخ ۲۸ تیر امسال از جناب آقای سید صادق حقیقت مشاهده کردم که در آن به نقد سند الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، اهتمام شده است. نکاتی چند را معطوف به آن نگاشته تقدیم می‌کنم تا باب گفتگو در این زمینه مفتوح باشد و سایر محققان و پژوهشگران نیز در زمینه‌ی بررسی…


| سیداحمد غفاری |
نگاشته‌ای را در روزنامه شرق به تاریخ ۲۸ تیر امسال از جناب آقای سید صادق حقیقت مشاهده کردم که در آن به نقد سند الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، اهتمام شده است. نکاتی چند را معطوف به آن نگاشته تقدیم می‌کنم تا باب گفتگو در این زمینه مفتوح باشد و سایر محققان و پژوهشگران نیز در زمینه‌ی بررسی و ارزیابی سند الگو ورود کنند.


نکته‌ی اول: مطلوبیت ارزیابی سند الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت: سند الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، محصول میلیون‌ها ساعت-نفر تحقیق توسط پژوهشگران و اندیشمندان در ساحتهای مختلف فرهنگی سیاسی اقتصادی و اجتماعی است؛ پژوهشگرانی که عضو اندیشکده‌های مرکز الگو می‌باشند، عبارتند از اساتید شاخص و برتر در حوزه و دانشگاه. از این رو، روشن است که ارزیابی و بررسی تحلیلی و انتقادی سند الگو برای اعضای تصویب کننده و شکل دهنده به سند الگو مطلوب است و از دو جهت حائز اهمیت است: یکی اینکه سبب چکش‌کاری و اتقان سند میشود و اینکه هرگونه بررسی و ارزیابی به سبک تحلیل یا انتقاد، سبب طرح سند در میان اذهان عرف خاص و عام می‌شود و همین نیز، برای پژوهشگران عرصه سند الگو، بسیار ارزشمند است. گویی به همین دلیل است که رهبر معظم انقلاب نیز در تاریخ ۲۲ مهر سال ۱۳۹۷ اقدام به ابلاغ محدود سند الگو در خطاب به جامعه‌ی نخبگانی نموده و آنان را دعوت به بررسی و تحلیل و نقد کردند. تاکنون محافل حوزوی و دانشگاهی فراوانی به دعوت رهبر معظم انقلاب اهتمام ورزیده و به بررسی عالمانه آن پرداختند و مقالات ارزشمندی در مجلات پژوهشی در همین زمینه منتشر شده است.


نکته ی دوم: ضرورت رعایت روش نقد: منتقد موفق به پژوهشگری اطلاق می‌شود که در خصوص موضوع مورد نقد، اطلاعات خویش را کامل نموده و با رویکرد همدلانه به نقد و ارزیابی موضوع مورد نقد بپردازد؛ ضرورتی که در فرسته‌ی جناب حقیقت، مفقود است. او و همه‌ی محققان دانشگاهی و حوزوی به سهولت و از طریق ارتباط با روابط عمومی مرکز الگو، می‌توانند به پیوستهای منضم به سند، که به تشریح هرکدام از واژگان اصطلاحی و گزاره‌های بنیادین سند پرداخته‌اند، دسترسی یافته و از مدالیل و مقاصد سند اطلاع یابند.


نکته‌ی سوم: کلی بودن تدابیر سند الگو به دلیل ماهیت سند: الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت در حقیقت یک سند تمدنی است که ذیل آن، باید سیاست‌های کلی، برنامه‌های پنج‌ساله و سالانه نوشته شود. به عبارت دیگر، سند الگو، سندی بالادستی برای همه اسناد برنامه ریزی کشور است و اسناد برنامه‌ای کشور، باید ذیل این سند تدوین شود تا به کف زمینِ اقدام برسد. به همین جهت، در سند بالادستی نمی‌توان به جزئیات پرداخت. در همین راستا، اشکال آقای حقیقت به جزیی بودن تدبیر شماره ۲۵، اشکال ناواردی است؛ زیرا «توقف خام فروشی…» عامل اقتصاد کلی است که اجرایی و عملیاتی شدنش نیازمند برنامه‌های زیردستی است. با بیان فوق، اشکال دیگر وی مبنی بر اینکه «مگر می‌شود ۵۶ تدبیر برای همه‌ی حوزه‌های اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی تا سال ۱۴۴۴ ارائه کرد» نیز پاسخ درخور و متناسب می‌یابد. همچنین، راه‌حل اشکال دیگر منتقد مبنی بر اینکه درباره امور مهمی همچون خانواده، به راهبردهای کلی اکتفا شده است، نیز معلوم می‌شود.


نکته‌ی چهارم: جایگاه افق در سند الگو به مثابه‌ی وضعیت هنجاری در مقطع تاریخی ۵۰ ساله: از جمله انتقادات آقای سیدصادق حقیقت به سند، ناظر به هویت افق است؛ او می‌نویسد: «این متن به شکل سخاوتمندانه، امور آتی را پیش‌بینی کرده است». او این سخن را منضم به این نکته نموده است که اصولاً در علوم انسانی، «پیش‌بینی» از مسائل غامض محسوب می‌شود. این در حالی است که اصولاً افق در سند الگو، ماهیت هنجاری و توصیه‌ای دارد، نه توصیفی. به عبارت دیگر، سند الگو مشتمل بر التفات به وضع موجود و وضع مطلوب است. در همین راستا، در بخش افق سند، وضعیت مطلوب در مقطع زمینی و زمانی ۵۰ سال آینده ترسیم شده است، و تدابیر نیز با ماهیت توصیه‌ای، به تبیین گامهای لازم برای دست‌یابی به این مطلوب پرداخته است. بر این اساس، اساسا افق در سند الگو، هویت هنجاری و توصیه‌ای دارد و از مقوله پیش‌بینی نیست. فارغ از نکته‌ی فوق، در اینکه پیش‌بینی در امور انسانی امکان ندارد، ملاحظات روشنی وجود دارد، که می‌توان پژوهشگر محترم را به دانش آینده‌پژوهی که متکفل تبیین روش پیش‌بینی آینده در امور انسانی است، ارجاع داد.


نکته‌ی پنجم: ضرورت تدوین رویکرد تمدنی، پیش از هرگونه برنامه‌ریزی برای توسعه و پیشرفت کشور: اصولا نگاه تمدنی در سند پیشرفت، سبب شکل‌گیری «رویکرد» در مسیر تحولات آن کشور است. نگاه تمدنیِ رویکردساز، مشرف و حاکم بر نگاه برنامه‌ای ناظر به پیشرفت و گذر از وضع موجود به سمت وضع مطلوب است؛ زیرا این، نگاه تمدنی است که اصولاً معلوم می‌کند «مطلوب» در مسیر پیشرفت چیست و چگونه و با چه روشی باید به سمت آن حرکت کرد. بنابراین، تدوین نگاه و رویکرد تمدنی، باید بر تدوین هرگونه برنامه‌ی توسعه محور پیشی بگیرد، و این، دقیقا بر خلاف نگاه منتقد محترم در نقدنامه، مبنی بر لزوم تقدم برنامه‌های توسعه بر برنامه‌های تمدنی است.


نکته‌ی ششم: لزوم توجه به جایگاه ایرانیت در کنار اسلامیت الگو: الگوی پیشرفت باید همزمان با التفات به موازین و مبانی اندیشه‌ی اسلامی، به بافت جغرافیایی و تاریخ اقلیمی ایران نیز توجه کند. چرا که توقع توفیق داشتن از هرگونه سند پیشرفت بدون توجه به بستر تحقق آن، امری ناممکن است. از سوی دیگر، تاریخ ماندگار جامعه ایرانی فارغ از وجه اسلامیت، برخوردار از وجهه‌ای فاخر و انسانی است و مردم ایران همواره برخوردار از علاقه‌ی عمیق به حکمت و هنر و تعاملات اجتماعی بوده‌اند. همین امر سبب می‌شود که در تحقق اهداف و آرمانهای پیشرفت، گامهای توانمند و مقتدری برداشته شود. بر این اساس، ابهام دیگر منتقد محترم مبنی بر عدم وضوح نقش ایرانیت سند در کنار اسلامیت آن رفع می‌شود.


نکته‌ی هفتم: لزوم هماهنگی دانش‌های مضاف در کنار تحقق بخشی به اهداف سند: اشکال درستی را منتقد محترم طرح نموده است که اینجانب نیز، بر آن تاکید می‌ورزم. در برخی از بخشهای سند الگو، به ضرورت اسلامیت وجوه اقتصادی و سیاسی و فرهنگی تاکید شده است. لکن حقیقت این است که اندیشمندان و پژوهشگران این عرصه‌های در حوزه و دانشگاه، هنوز در تحقق دانش‌های اسلامی مضاف در این حوزه‌های بنیادی، توفیق کامل و تام نیافته‌اند. از این رو، بر اقتصاددانان و سیاست‌پژوهان و فرهنگ‌دانان و جامعه‌شناسان فرض است که همگام با اجرای سند، به جبران این نقیصه اهتمام ورزند.


نکته‌ی هشتم: رویکرد غرب‌گزینی در سند الگو: در میان الگوهای سه‌گانه‌ی «غرب‌گرایی، غرب‌ستیزی و غرب گزینی» رویکرد حاکم و مقبول نزد اندیشمندان مرکز الگو، رویکرد غرب گزینی بوده است. این رویکرد بدین معناست که نباید اینگونه تصور کرد که همه آنچه در غرب رخ داده است همه منفی است، و همچنین، اینگونه نیز نباید تصور کرد که غرب را با کلیتش باید پذیرفت. بلکه باید در قبال مدرنیته، رویکرد گزینش را انتخاب کرد و امور مطلوب موجود در مدرنیته را پذیرفت و امور نامطلوب آن را طرد کرد؛ از این رو، این سند نه در ستیز با غرب است و نه در گرایش و غلتیدن به سوی غرب. با عنایت به این نکته در پاسخ به پژوهشگر منتقد، که نگاشته است «این سند مبتنی بر اسلام سیاسی است نه اسلام میانه رو» چنین پاسخ می‌دهیم که: «در عین حال که می‌پذیریم این سند، مبتنی بر اسلام سیاسی است، لکن معتقدیم روح اسلام سیاسی، اسلامی معتدل و دور از افراط و تفریط است».


نکته‌ی نهم: التفات به آینده همگام با توجه به معضلات اکنونی: یکی از نکات تحسین برانگیز سند الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، توجه همزمان به وضعیت نامطلوب اکنون و لزوم حرکت به سمت وضعیت مطلوب در آینده است، که مع‌الاسف به صورت معکوس در نقدنامه آقای سید صادق حقیقت منعکس شده است؛ به عنوان نمونه، خام‌فروشی محصولات استراتژیک، یکی از نقیصه‌ها و معضلات اقتصادی کنونی کشورمان است؛ این معضل به درستی در این سند مورد شناسایی قرار گرفته است و بر ضرورت برطرف نمودن آن، به عنوان یکی از موانع کلان پیشرفت اقتصادی در افق آینده تاکید ورزیده شده است. این نکته نشان می‌دهد که سند الگو همگام با نگاه به نقطه مطلوب آینده، به پیچ تاریخی کنونی، که مشحون از بحران‌ها است، التفات نموده است.


نکته‌ی دهم: التفات به کارنامه و برنامه بنحو توأمان: منتقد محترم تاکید ورزیده است که نمی‌توان بدون توجه به کارنامه‌ی چهل‌ساله‌ی جمهوری اسلامی ایران، اقدام به تدوین سند برای پنجاه سال آینده نمود. این سخن، حقیقتی بس درست و صحیح است که باید به سمع و نظر آن پژوهشگر محترم و منتقد رساند که همه صاحب نظران و ایده‌پردازان حاضر در اندیشکده‌های مرکز الگوی پیشرفت، به این نکته توجه داشته‌اند که باید وضعیت موجود را به درستی تصویر بکنیم و بعد از درک درست از وضعیت موجود، به فکر گام‌های پیشرانه آتی باشیم.

۰ ۰ آرا
ارزیابی شما
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
مشاهده همه ی نظرات
فهرست
0
دیدگاه خود را با نویسنده و خوانندگان در میان بگذاریدx
()
x