آیا ما واقعا نژاد پرست هستیم ؟

امیر ابتهاج: مدتهاست که اصطلاح ” نژاد پرستی ” در بحث های روشنفکران جا افتاده است. این اصطلاح هم معمولا در روابط و نسبت بین ” ما ” و ” دیگران ” به کار می رود. مهم هم نیست این نسبت ها و روابط چه باشد : خود برتر بینی ایرانیان بیگانه هراسی وآزار دیگران ، تحقیر و توهین دیگر…

امیر ابتهاج: مدتهاست که اصطلاح ” نژاد پرستی ” در بحث های روشنفکران جا افتاده است. این اصطلاح هم معمولا در روابط و نسبت بین ” ما ” و ” دیگران ” به کار می رود. مهم هم نیست این نسبت ها و روابط چه باشد : خود برتر بینی ایرانیان بیگانه هراسی وآزار دیگران ، تحقیر و توهین دیگر قومیت ها . مهم این است که تا با این رفتارها روبرو می شویم سریعا از جیب مان واژه ” نژاد پرستی ” را در می آوریم و روی میز می گذاریم !

 

***

 

آیا ما واقعا نژاد پرست هستیم ؟

نویسنده : امیر ابتهاج ( روزنامه نگار و فعال مدنی )

چند روزی از ماجرای فرودگاه جده می گذرد وآتش ماجرا تا حدی خوابیده است. حال که کم کم از فضای احساسی چند روزگذشته فاصله می گیریم بهتر می توانیم در مورد اتفاق و حواشی آن ماجرا صحبت کنیم. شرط منصفانه قضاوت کردن در مورد رفتارهای طرفین در اینگونه ماجراها هم فاصله گرفتن ازآن فضای احساسی است. در فضای احساسی معمولا زود به قضاوت می رویم بی آنکه مطلع باشیم و به جای پرهیز از حب و بغض معمولا با اکثریت همراه می شویم و شروع به عقده گشایی می کنیم. در واقع آنچه که بر ما غلبه می کند نه منطق و استدلال و پرهیز از رفتارهای نابهنجار که فضای احساس گونه ای است که در ما غلیان می کند و بر داوری و نقد ما تاثیر بسزایی می گذارد. در این ماجرا ما با دو گزاره روبرو هستیم ؛ یکی خود آن واقعه که به دلیل عدم اطلاع دقیق نگارنده از آنچه رخ داده از آن می گذریم و دیگری رفتاری است که از مردم خودمان مشاهده کردیم در واکنش به گزاره اول. بعد از رخ دادن ماجرای فرودگاه جده ، طبق معمول ، مردم ما دو دسته شدند : گروهی معتقد بودند ” اعراب هر چه که باشند دشمن ما هستند ” ، ” مورد تحقیر یک مشت سوسمار خور قرار گرفته ایم ” ، ” سرمان را بریدند پس باید سرشان را ببریم ” و از این قبیل اظهار نظرها. در واقع حس عرب ستیزی که در اکثریت مردم ما وجود دارد پس از اتفاق افتادن آن حادثه به شدت غلیان کرد. گروهی دیگر که اکثریت آنها متشکل از روشنفکران ، نخبگان و تحصیل کردگان بودند به نقد گروه اول پرداختند و ضمن محکومیت واقعه مورد بحث ، رفتار به گفته آنها ” نژاد پرستانه ” آن دسته دیگر را مورد نقد قرار دادند. اما آن چیزی که من می خواهم به آن بپردازم نه خود واقعه ست ، نه نقد رفتار گروه اول. من می خواهم در این نوشتار توضیح دهم رفتار گروه اول هر اندازه که بد باشد و مذموم ، نامش ” نژاد پرستی ” نیست.

مدتهاست که اصطلاح ” نژاد پرستی ” در بحث های روشنفکران جا افتاده است. این اصطلاح هم معمولا در روابط و نسبت بین ” ما ” و ” دیگران ” به کار می رود. مهم هم نیست این نسبت ها و روابط چه باشد : خود برتر بینی ایرانیان ( هنر نزد ایرانیان است و بس) بیگانه هراسی وآزار دیگران ( مهاجران افغانستانی) ، تحقیر و توهین دیگر قومیت ها ( عرب و ترک ). مهم این است که تا با این رفتارها روبرو می شویم سریعا از جیب مان واژه ” نژاد پرستی ” را در می آوریم و روی میز می گذاریم ! مسلم است که این رفتارها و پندارها ( خود برتر بینی ، بیگانه هراسی و تحقیر و توهین دیگران ) همه خطرناکند و با هیچ معیار اخلاقی و انسانی هم توجیه پذیر نیستند اما نژاد پرست خواندشان هم صحیح نیست. نژاد پرستی ، هم تعریف مشخصی دارد و هم تاریخ مشخصی. فرض اساس نژاد پرستی، نا برابری نوع بشر است و برای این نابرابری توضیح ” زیست شناسانه ” دارد. معتقد است که پیشرفت یا عقب ماندگی قومیت ها و مردم آنها به خاطر شرایط محیط شان و یا به خاطر استفاده از فرصت های موجود و ظرفیت آن ها نیست ، بلکه ناشی از ” ژن ” هاست. ذاتی است و تغییرنمی کند و نخواهد هم کرد. ابدی است وازلی. در طول دو سه سده انبوهی از مقالات در اثبات برتری نژاد سفید پوست ها یافته و نگاشته شده اما امروز دیگر بسیاری از تحقیقات زیست شناسی و جامعه شناسی مقالات پیشین را رد می کند و حتی کار به جایی رسیده است که بعضی از همین رساله ها اثبات می کنند اصلا چیزی به نام نژاد دیگر وجود ندارد ! شاید برایتان جالب باشد که این توهم را اولین بار خود اروپایی ها به ما ایرانیان آموختند. یکی شان ارنست رنان بود که نژاد سامی ( عرب و یهود ) را ذاتا پست می خواند و نژاد آریایی ( که سفیدپوست بودند ) را سرور و برتر. و جالب تر آنکه سید جمال الدین اسد آبادی / افغانی از جمله کسانی بود که در این باره به رنان پاسخ داد و در دو شماره از یک نشریه فرانسوی نظریاتش را نقد کرد و با پاسخ رنان مواجه شد که به او گفت : ” تو خودت چون عرب نیستی ، بلکه افغانی هستی و روح آریایی در تو دمیده شده می توانی به این خوبی مناظره و استدلال کنی ! ” با این تفاسیر این فکری که در ذهن مردم ما به وجود آمد سوغات اروپاییان و روشفکرانشان بود و نه یک چیزذاتی و ازلی که در ژن ایرانیان وجود داشته باشد.

نژاد پرستی مطابق تعریف مشخص اش ، هیچ وقت به گفتمانی غالب در ایران و در بین ایرانیان تبدیل نشد. جسته و گریخته از آن برای ساختن ایدئولوژی مدرن ملی گرایی و شوونیسم تاریخی استفاده شده اما هیچ وقت به مستمسکی برای ظلم به دیگری به بهانه اینکه ذات و طبیعت اش خوار و پست است تبدیل نشده است. پس اطلاق نام ” نژاد پرست ” به آن دسته از افرادی که اعراب را در این واقعه مورد هجمه قرار داده اند درست نیست. اما سوال اینجاست که چه نامی می شود روی این رفتار بد ایرانی ها گذاشت ؟ ” اتنو سنتریزم * ” اصطلاح مقبول و جا افتاده تری است برای صحبت درباره این رفتارهای نابهنجار. ترجمه اش هم می شود ” قوم مداری ” یا به عبارت صحیح تر به معنای ” عرق و تعصب قومی ” است.

اینکه فرهنگ یک قوم یا دسته برتر از دیگری است و دیگر فرهنگ ها با مترو معیار ما ارزیابی می شود. سوسمار در فرهنگ ما خزنده ای زشت و کریه و ترسناک است ولی ما برای تحقیر اعراب می پنداریم که اعراب آن را می خورد ( که البته نمی خورند ) و ما حتی به آن نگاهی هم نمی اندازیم ، ما تمدن ۲۵۰۰ ساله ( به روایت دیگر ۷۰۰۰ ساله ) داریم و آنها ندارند. آنها اهل تسنن هستند و ما اهل تشیع. اینها همه تعصب ها وکلیشه های قوم مدارانه جهانی است و همه از آنها بهره ای دارند. چنین نیست که فقط خاص ایرانیان باشد ( اینکه همه دارند مسلما توجیه خوب بودنش نمی شود ). تحقیقاتی که در این زمینه کردم موید این نکته است که تایلندی ها و برمه ای ها بواسطه سالها کینه و دشمنی علیه هم ، چینی و ژاپنی ها به دلیل خصومت حاصل از جنگ های جهانی علیه هم ، فرانسوی و انگلیسی هاعلیه هم ، برزیلی ها و آرژانتینی ها علیه هم ، الجزایری ها و لیبیایی ها علیه هم و…حتی در خود مرزهای ملی هم این کلیشه های نا بهنجار وجود دارد : ایتالیایی ها علیه سیسیلی ها ، فرانسوی ها علیه برتون ها ، اسپانیایی ها علیه کاتالان ها و.. . بسیاری از این کلیشه ها در کشاکش جنگ های خونین و مبارزات تاریخی ساخته و پرداخته شده و ریشه دوانده. اما با این رفتار چه باید کرد ؟ فقط ملامت ؟ خیر ! قرار نیست اتنوسنتریزم وطنی را تطهیر کنیم. می خواهیم آن را به همان صورتی که هست بخوانیم.

مبارزه با نژاد پرستی راه خودش را دارد و مبارزه با اتنوسنتریزم چاره خودش را. اگر هم قرار است به دنبال مصادیق نژادپرستی بگردیم باید آن را در آن سوی مرزها و در اروپا ( علیه اعراب و یهودی ها) و آمریکا ( واقعه اخیر فرگوسن و نگاه تبعیض آمیز سفیدها به غیر سفیدها در این کشور) جستجو کنیم نه در کشور خودمان.
باید حواس مان باشد که سهل انگارانه و بی دقت از یک چارچوب مفهومی که در بافت تاریخی غرب معنا دارد ، برای تحلیل اجتماعی در جغرافیای دیگر استفاده نکنیم.

*ethnocentrism

 

۰ ۰ آرا
ارزیابی شما
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
مشاهده همه ی نظرات
فهرست
0
دیدگاه خود را با نویسنده و خوانندگان در میان بگذاریدx
()
x